Hornad (rzeka)

Hornad (Hornád) to rzeka Słowacji i Węgier, lewy dopływ Sajó (Slanej) w dorzeczu Cisy i piąta pod względem długości rzeka Słowacji. Ma 286 km długości, z czego 193 km na Słowacji i 93 km na Węgrzech; polskie źródła podają powierzchnię zlewni 4403 km², ukraińskie i Wikidata — 5500 km². Hornad rodzi się pod Niżnymi Tatrami, płynie na wschód przez Spisz, przecina kanionem Słowacki Raj, skręca na południe ku Koszycom i przekracza granicę z Węgrami. Średni przepływ wynosi 30,9 m³/s, maksymalny zanotowany 689 m³/s.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Źródło Hornadu leży na wysokości około 972 m u południowo-wschodnich podnóży wzgórza Krahulec, mniej więcej 3 km na zachód od wsi Vikartovce, na styku Niżnych Tatr i Kozich Grzbietów; zaledwie kilometr dalej płynie Czarny Wag, należący już do dorzecza Wagu. Rzeka płynie najpierw jako potok szeroką Kotliną Hornadzką, zbierając dopływy, a za Hrabušicami wpływa do Słowackiego Raju. Tu, od ujścia Veľkiej Bielej vody do Smižan, wcięła się w wapienne podłoże, tworząc kanion długości około 16 km.

Po wyjściu z gór Hornad przepływa przez Nową Wieś Spiską, Spiskie Włochy i Krompachy. W Margecanach przyjmuje największy prawy dopływ — Hnilec — i razem z nim wypełnia zbiornik Ružín; niżej leży mniejszy zbiornik Malá Lodina. Koło Kysaku rzeka gwałtownie skręca na południe, przepływa przez Koszyce, a niżej przyjmuje największy lewy dopływ — Torysę — oraz Olšavę. Na odcinku około 10 km Hornad meandruje granicą słowacko-węgierską, a potem na Węgrzech, między Górami Tokajsko-Slańskimi a wzgórzami Cserehát, dociera do Sajó około 20 km na południe od Miszkolca. Inne dopływy to Bystrá, Belá, Svinka, Lodina i Margecianka.

Co zobaczyć nad rzeką

• Przełom Hornadu — kanion miejscami szeroki na kilka metrów, ze zboczami do 150 m.
• Wąwóz Kláštorská roklina i jego wodospady — boczny wąwóz uchodzący wprost do Hornadu.
• Klasztorzysko – ruiny klasztoru kartuzów — na płaskowyżu nad kanionem.
• Wąwóz Suchá Belá — jeden z najsłynniejszych wąwozów Słowackiego Raju, zaczyna się przy dolinie Hornadu.
• Muzeum Spisza w Spiskiej Nowej Wsi (Dom Prowincjonalny) — w mieście nad rzeką.
• Zbiornik Ružín na Hornadzie — długie jezioro w skalistej dolinie nad Koszycami.

Na wodzie: spływ i kajaki

Pływać Przełomem Hornadu można tylko według surowych zasad parku narodowego. Spływ organizuje i zezwala na niego Administracja Parku Narodowego Słowacki Raj: sezon trwa od 1 maja do 31 października (w 2026 roku także ruszył 1 maja), dziennie przełomem może przepłynąć najwyżej 70 łodzi jedno- lub dwuosobowych, a rafting jest zabroniony. Szlak wodny długości 11,75 km zaczyna się w Hrabušicach na Mýcie i kończy w centrum turystycznym Čingov pod skałą Ihla; spływ jest płatny. Przed wypłynięciem sprawdź stan wody Hornadu na stronie Słowackiego Instytutu Hydrometeorologicznego.

Przyroda i bezpieczeństwo

Przełom Hornadu jest od 1964 roku narodowym rezerwatem przyrody o powierzchni 290 ha, a cała dolina w Słowackim Raju leży w parku narodowym. Do 1974 roku kanionu nie dało się przejść pieszo, dopiero wtedy Horská služba ukończyła ścieżkę ze stopniami, łańcuchami i kładkami nad wodą — dziś to jedna z najatrakcyjniejszych tras parku. W Hornadzie żyje najrzadsza ryba Słowacji — głowacica (Hucho hucho). Najwięcej wody rzeka niesie wiosną, w czasie roztopów, najmniej jesienią; poniżej Ružína przepływ zależy od zrzutów z zapory. Na ścieżce nad wodą uważaj na mokre klamry i łańcuchy. Numery alarmowe: 112, w górach HZS 18 300.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Kanionem prowadzi Ścieżka Służby Górskiej; do wejścia w przełom prowadzi szlak Smižany, przystanek – Hrdlo Hornádu, od Čingova Čingov, centrum – ujście Lesnicy, a z Hrabušic na płaskowyż Hrabušice, Mýto – Kláštorisko, schronisko.

Zdjęcia: Marek K. Misztal, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; Palickap, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Jan Starec, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; Ladabohac, CC0, Wikimedia Commons; Ing.Mgr.Jozef Kotulič, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Adehertogh, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.