Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy
Tajchy szczawnickie (Štiavnické tajchy) to system historycznych sztucznych jezior w Górach Szczawnickich (Štiavnické vrchy) wokół górniczego miasta Bańska Szczawnica w środkowej Słowacji. Nazwa pochodzi od niemieckiego Teich – „staw”. Budowano je, by gromadzić wodę deszczową i roztopową i napędzać nią pompy kopalniane, wyciągi, stępy do rozdrabniania rudy, kuźnie i miechy pieców hutniczych: w pobliżu nie ma dużych rzek – najbliższy Hron płynie ponad 10 km dalej. W okresie rozkwitu system liczył około 60 zbiorników o łącznej pojemności 7 mln m³, zasilanych rowami zbiorczymi długości 72 km i roboczymi długości 57 km; niektóre zbiorniki łączyły kanały i sztolnie wodne. Dziś działa tylko około 25 tajchów – służą rekreacji, wędkarstwu i zaopatrzeniu w wodę – a 11 grudnia 1993 roku wraz z innymi zabytkami techniki okolicy wpisano je na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Pierwsze zbiorniki górnicy założyli już w XV wieku, a rozkwit przypadł na pierwszą połowę XVIII wieku. Po 1627 roku, gdy w Bańskiej Szczawnicy po raz pierwszy na świecie użyto prochu w górnictwie, szyby szybko zeszły poniżej sztolni odwadniających i zaczęły się zalewać; w jednej tylko kopalni wodę wypompowywało ponad 200 par koni. System tajchów zaproponowali Matej Kornel Hell, jego syn Jozef Karol Hell i Samuel Mikovíni. Największą budową były tajchy Richňavskie: w latach 1738–1740 pracowało przy nich codziennie około 4000 osób (9 lipca 1740 roku aż 5283), a zbiornik o pojemności ponad miliona metrów sześciennych stał się wówczas największą budowlą wodną świata. Z powodu przesiąkania w 1746 roku podzielono go poprzeczną groblą na Wielką i Małą Richňavę. Jeszcze w połowie XIX wieku siedem z trzynastu największych górniczych zbiorników Europy stanowiły tajchy, a trzy najwyższe górnicze zapory kontynentu stały na Rozgrundzie (30,2 m), Počúvadle (29,6 m) i Wielkiej Richňavie (23,4 m). Od 1995 roku tajchami opiekuje się Słowackie Przedsiębiorstwo Gospodarki Wodnej, które zrekonstruowało większość zapór.
Co zobaczyć i co robić
- Wielka Richňava (Veľké Richnavské jazero) – najgłębszy (21 m) i najbardziej pojemny (960 tys. m³) tajch z zaporą długości 569 m. Latem kąpią się tu ludzie, uprawiają sporty wodne, a nurkowie prowadzą kursy; jezioro jest też łowiskiem. Dawniej jego woda płynęła pod działem Peciny Główną Sztolnią Wodną Richňavską – najdłuższą w systemie.
- Tajchy piargskie koło Štiavnickich Baní – największa grupa, dająca około połowy całej pojemności: kaskada Bakomi, Wielka Vindšachta i Evička.
- Rozgrund (Štiavnické jazero) – tajch Samuela Mikovíniego z lat 1743–1744; do czasu budowy zapory Meurad w Algierii (1855–1859) uważano go za najśmielszy zbiornik świata. Dziś zaopatruje Bańską Szczawnicę w wodę pitną.
- Klinger i Ottergrund – mniejsze tajchy tuż na skraju Bańskiej Szczawnicy, a najbardziej znanym i najpopularniejszym jest Jezioro Počúvadlo — historyczny tajch pod Sitnem.
Jak dojechać
Do Bańskiej Szczawnicy i Štiavnickich Baní kursują autobusy; przy jeziorach Richňavskich jest przystanek „Štiavnické Bane, Richnava, rázcestie” na przełęczy Peciny. Według Zarządu Obszaru Chronionego Krajobrazu Štiavnické vrchy ścieżka dydaktyczna „Horná Roveň – Richnavské jazero” od dawnego szybu Roveň przez Malý Tanád i Kanderkę na przełęcz Peciny ma 4,7 km i 110 m podejścia, zajmuje około 2 godzin i jest niewymagająca; kończy się 200–500 m nad jeziorami. Obok tajchów prowadzą też znakowane szlaki – Ścieżka Andreja Kmeťa i Magistrala Rudna: Veľký Inovec – Kadak. Do wielu tajchów prowadzą lokalne drogi, a spacery po groblach są w zasięgu także rodzin z dziećmi.
Sezon i bezpieczeństwo
Tajchy są piękne przez cały rok, ale sezon kąpielowy to lipiec i sierpień; woda w górskich zbiornikach jest chłodna, a głębokość przy zaporach duża, więc kąp się tylko tam, gdzie wolno, i pilnuj dzieci. Stosuj się do miejscowych tablic przy każdym tajchu. Cała okolica należy do Obszaru Chronionego Krajobrazu Štiavnické vrchy: nie wjeżdżaj samochodem poza drogi i nie rozpalaj ognisk poza wyznaczonymi miejscami. Numer alarmowy – 112. Dane według stanu na październik 2026 roku.
W pobliżu
W Bańskiej Szczawnicy – Muzeum Górnicze na Wolnym Powietrzu w Bańskiej Szczawnicy i Stary Zamek w Bańskiej Szczawnicy; 2 km od Richňavy – Jezioro Počúvadlo — historyczny tajch pod Sitnem.
Oficjalna strona: sopsr.sk
Zdjęcia: Michal Hruška, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; Palickap, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; Martingazak, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Martin Babarik, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Jak dojechać z Ukrainy
Przejścia graniczne
- Użhorod – Vyšné Nemecké — drogowe, całodobowo
- Mały Bereźny – Ubľa — drogowe, całodobowo Dla aut osobowych i autobusów; odprawy pieszych ukraińska straż graniczna nie potwierdza, ciężarówki do 3,5 t.
- Małe Selmeńce – Veľké Slemence (pieszy) — piesze, 09:00–21:00 czasu kijowskiego Tylko piesi i rowerzyści; bez dalszego transportu niewygodne w drodze w Tatry.
- Czop – Čierna nad Tisou (kolejowe) — kolejowe, całodobowo
Samochodem
Z Użhorodu do Brezna ≈274 km, ≈3 h 50 min bez kolejek: Użhorod – Vyšné Nemecké → I/19 do Koszyc → D1 przez Preszów i Poprad do zjazdu koło Liptowskiego Hradka → I/18 i I/72 przez przełęcz Čertovica do Brezna. Do Bańskiej Bystrzycy ≈322 km, ≈4 h 30 min: D1 do Rużomberku, dalej I/59 przez Donovaly. Ze Lwowa: do Brezna przez Użok i Ubľę ≈498 km (≈7 h 45 min) lub przez Polskę ≈554 km (≈7 h 05 min); do Bańskiej Bystrzycy przez Polskę (Kraków – Chyżne – Trstená – Dolný Kubín – Rużomberk) ≈535 km, ≈7 h 15 min. Na D1 potrzebna e-winieta (eznamka.sk).
Sprawdzono 23.10.2026; godziny pracy przejść i rozkłady się zmieniają — sprawdź przed podróżą.
Lokalizacja na mapie
Komentarze
Szlaki w pobliżu
Wszystkie szlaki
TrudnyWielodniowyZnakowanyMagistrala Rudna: Veľký Inovec KadakProfil wysokości196–1 458 m195,4 kmpodejście 6 404 mmniej niż 1 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”
TrudnyWielodniowyZnakowanyŚcieżka Andreja KmeťaProfil wysokości231–1 011 m39,6 kmpodejście 1 216 m≈ 12,5 godz. marszumniej niż 1 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”
TrudnyWielodniowyZnakowanyŻarnowica, stacja Żar nad Hronem, stacjaProfil wysokości210–940 m42,1 kmpodejście 2 364 mmniej niż 1 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Ciekawe w pobliżu
JezioroJezioro Počúvadlo — historyczny tajch pod SitnemBańska Szczawnica2,2 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Počúvadlo (Počúvadlianske jazero) to największy ze szczawnickich tajchów — historycznych sztucznych stawów, które górnicy Bańskiej Szczawnicy budowali do napędzania...
SzczytSitnoIlijawysokość 1 009 m3,5 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Sitno uchodzi za kolebkę europejskiej turystyki górskiej: w XIX w. powstał tu jeden z pierwszych klubów turystycznych, a według źródeł węgierskich wyznakowano tu...
MuzeumMuzeum Górnicze na Wolnym Powietrzu w Bańskiej SzczawnicyBańska Szczawnica4 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Muzeum Górnicze na Wolnym Powietrzu (Banské múzeum v prírode) w Bańskiej Szczawnicy to najstarsza i tematycznie najszersza ekspozycja górnicza na Słowacji.Rzemiosło w pobliżu
Wszystkie miejsca rzemiosła
Piwo i browaryBrowar ERB w Bańskiej Szczawnicy: zwiedzanie i degustacjaBańska Szczawnica4,8 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Bańska Szczawnica (Banská Štiavnica) to stare miasto górnicze w kalderze wygasłego wulkanu, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Rzemiosło i warsztatyPracownia Do dielne w Počúvadle: kursy snycerstwaPočúvadlo6,8 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Počúvadlo to typowa wieś rolnicza w Górach Szczawnickich, kilka kilometrów od górniczego miasta Bańska Szczawnica.
Aquaparki i baseny termalneBaseny termalne Vodný raj w VyhneVyhne9,6 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Vodný raj Vyhne („Wodny Raj”) to publiczny kompleks basenów z wodą termalną we wsi Vyhne, w cichej, zalesionej dolinie Gór Szczawnickich (Štiavnické vrchy) niedaleko...
Aquaparki i baseny termalneSklené Teplice: jaskiniowa łaźnia parowa Parenica i łaźnie termalneSklené Teplice11 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Sklené Teplice to niewielkie uzdrowisko w zalesionej dolinie Gór Szczawnickich (Štiavnické vrchy), kilka kilometrów od doliny Hronu i około 8 km od Bańskiej Szczawnicy.
Aquaparki i baseny termalneKováčová: uzdrowisko termalne i aquapark Holidaypark koło ZwoleniaKováčová28 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Kováčová to wieś uzdrowiskowa na południowo-zachodnim skraju Kotliny Zwoleńskiej, 4 km na zachód od Zwolenia, u podnóża Gór Kremnickich; centrum wsi leży na wysokości...
Aquaparki i baseny termalneDudince: uzdrowisko z wodą siarczkową, szczawą i „Rzymskimi łaźniami”Dudince29 km od „Tajchy szczawnickie – historyczne jeziora górnicze Bańskiej Szczawnicy”Dudince to najmniejsze miasto Słowacji (około 1400 mieszkańców) i najdalej na południe wysunięte słowackie uzdrowisko.