Ondawa (rzeka)

Ondawa (Ondava) to rzeka we wschodniej Słowacji, ósma pod względem długości w kraju. Ma 144,4 km długości (według Wikidata 146 km), a jej zlewnia zajmuje 3354,7 km². Wraz z dopływami, przede wszystkim Topľą, Ondawa odwadnia niemal cały okres Bardejów, okresy Svidník, Stropkov i Vranov oraz części okresów Medzilaborce, Humenné, Michalovce i Trebišov. Koło wsi Zemplín, na wysokości 94,5 m, łączy się z Latoricą i obie rzeki tworzą Bodrog — dopływ Cisy.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Źródła Ondawy leżą na wysokości około 540 m na południowych stokach Beskidu Niskiego (według geografów słowackich na Pogórzu Ondawskim), tuż pod rzeczywistym siodłem przełęczy Dujawa — około 400 m na wschód od drogowego przejścia granicznego, na terenie wsi Ondavka. Po drugiej stronie granicy leży polska Konieczna. W samej Ondavce urządzono obmurowane, symboliczne źródło rzeki.

Rzeka płynie na południowy wschód, przecinając Pogórze Ondawskie, którego jest główną rzeką. Mija Nižný Mirošov i Svidník, potem Stropkov i wypełnia zbiornik Veľká Domaša koło Kvakoviec. Ze zbiornika Ondawa płynie na południe i koło Vranova nad Topľou wkracza na Nizinę Wschodniosłowacką. Koło Parchovan przyjmuje największy dopływ — Topľę, koło Hrania drugi co do wielkości — Trnávkę, a koło Zemplína łączy się z Latoricą. Lewe dopływy to m.in. Mirošovec, Mostovka, Ladomirka, Chotčianka, Oľka i Ondavka, prawe — Smilnianka, Rusinec, Olšavka, Topľa i Trnávka. W drodze na nizinę rzeka przecina Pogórze Ondawskie, Pogórze Beskidzkie, Pagórki Wschodniosłowackie i równinę.

Co zobaczyć nad rzeką

• Muzeum Kultury Ukraińskiej w Svidníku — w mieście nad Ondawą.
• Skansen Muzeum Kultury Ukraińskiej w Svidníku — muzeum na wolnym powietrzu nad miastem.
• Muzeum Historii Wojskowej w Svidníku — w mieście nad brzegiem rzeki.
• Galeria Dezidera Millyego w Svidníku — galeria sztuki w Svidníku.
• Zbiornik Veľká Domaša — największe jezioro na Ondawie.

Rzeka i ludzie

Największą zmianą w dolinie Ondawy jest zbiornik Veľká Domaša, budowany od lutego 1962 do grudnia 1967 roku; w czerwcu 1964 roku rzekę skierowano do sztolni, a elektrownię ukończono w grudniu 1966 roku. Pod wodą znalazły się wsie Dobrá nad Ondavou, Kelča, Petejovce, Trepec, Veľká Domaša, Valkov i części Bžan oraz Turan nad Ondavou; zamiast Kelčy na brzegu powstała Nová Kelča. Wieś Veľká Domaša została spalona przez żołnierzy niemieckich już 20 listopada 1944 roku za pomoc partyzantom oddziału im. Czapajewa. Zbiornik o powierzchni 1422 ha, długości 14 km i szerokości do 4 km mieści 187,5 mln m³ wody i ma do 35 m głębokości; poniżej leży zbiornik wyrównawczy Malá Domaša. Reguluje odpływ na Nizinę Wschodniosłowacką, daje wodę przemysłową, a w przyszłości także pitną, i służy rekreacji. Veľką Domašę nazywa się czasem «Słowackim Morzem», choć tak mówi się też o Zemplińskiej Szirawie; poziom wody utrzymuje się na około 162 m n.p.m., a głębokości żeglowne wynoszą 8–15 m.

Przyroda i bezpieczeństwo

Poziom Veľkiej Domašy w ciągu roku silnie się waha z powodu nierównomiernych opadów i poboru wody; fale podmywają brzegi, a na zboczach uaktywniają się osuwiska niszczące drogi — uważaj na stromych, podmytych brzegach. Ondawa jest skłonna do wezbrań: w czasie czerwcowych deszczów wylewa już przy wjeździe do Svidníka. Numery alarmowe: 112, w górach HZS 18 300.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Górną Ondawę przecina Wschodniokarpacka magistrala, ze Svidníka w góry prowadzi szlak Świdnik – Baňa, a na wschód od doliny ku Przełęczy Dukielskiej biegnie Pred Čuntavou – Przełęcz Duklianska.

Zdjęcia: User:PM / pl:Wikipedysta:P, Public domain, Wikimedia Commons; Przykuta (talk), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Peter Zelizňák, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; Ing.Mgr.Jozef Kotulič, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Draco QQQ, CC BY 3.0, Wikimedia Commons.