Dunajec (rzeka)

Dunajec to prawy dopływ Wisły i jedna z najważniejszych rzek polskich Karpat. Razem z Czarnym Dunajcem ma 247 km długości, a jego dorzecze zajmuje 6804 km², z czego prawie 4855 km² w Polsce i około 1950 km² na Słowacji. Rzeka rodzi się w Tatrach, przecina Podhale, przełamuje się przez Pieniny, na odcinku 17 km wyznacza granicę polsko-słowacką, a potem przez Beskidy i Kotlinę Sądecką wychodzi na nizinę i koło Opatowca uchodzi do Wisły. Nazwa jest zdrobnieniem słowa «dunaj», które w dawnym języku oznaczało po prostu wodę lub rzekę; znana jest od początku XIII wieku.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Za źródło Dunajca uważa się Wyżni Chochołowski Potok, który wypływa na wysokości około 1500 m pod Wołowcem w Tatrach Zachodnich. Dalej płynie Doliną Chochołowską jako Siwa Woda, a od Witowa jako Czarny Dunajec (48 km). Drugą odnogę, Biały Dunajec (31 km), tworzą potoki z Zakopanego i Poronina. Obie łączą się w Nowym Targu na wysokości około 577 m — tu zaczyna się właściwy Dunajec.

Rzeka płynie na wschód szeroką Kotliną Nowotarską u stóp Gorców, przyjmuje Białkę i opływa Pieniny Spiskie. Dawny Przełom Czorsztyński wypełnia dziś Jezioro Czorsztyńskie: zapora w Niedzicy o długości 404 m i wysokości 59,4 m spiętrza jezioro długie na 9 km, o powierzchni około 10,5 km² i głębokości przy zaporze do 50 m. Poniżej leży mniejszy zbiornik wyrównawczy Sromowce. Między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą rzeka przecina Pieniny wąskim przełomem długości około 8 km, ze ścianami skalnymi do 300 m; płynie tu granicą, obok słowackiego Czerwonego Klasztoru. Przy Krościenku nad Dunajcem Dunajec skręca na północ, pokonuje Przełom Tylmanowski między Pasmem Lubania a Pasmem Radziejowej, a w Kotlinie Sądeckiej pod Nowym Sączem przyjmuje największy dopływ — Poprad. Niżej przegradzają go zapory Jeziora Rożnowskiego i Czchowskiego. Inne dopływy to Grajcarek, Kamienica, Ochotnica, Łososina i Biała.

Co zobaczyć nad rzeką

• Zamek Dunajec w Niedzicy i Zamek Czorsztyn (ruiny) stoją naprzeciw siebie nad wodą.
• Jezioro Czorsztyńskie — największe jezioro na rzece, z widokiem na Tatry.
• Czerwony Klasztor — klasztor kartuzów w Pieninach — na słowackim brzegu na początku przełomu.
• Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie — drewniana świątynia w dolinie niedaleko rzeki.

Na wodzie: spływ i kajaki

Najstarszym przedstawieniem spływu Przełomem Pienińskim jest polichromia z 1589 roku w starym kościele w Krościenku. W pierwszej połowie XIX wieku spławiano Dunajcem i Wisłą do Gdańska drewno z Tatr i Gorców, a mniej więcej od 1831 roku spływ stał się atrakcją dla kuracjuszy Szczawnicy. Dziś to Spływ Dunajcem: polscy flisacy w góralskich strojach prowadzą tratwy z drewnianych łodzi, a sezon trwa od 1 kwietnia do 31 października. Przystanie są w Sromowcach Wyżnych (Kątach) i Sromowcach Niżnych; do Szczawnicy jest około 18 km i 2 godz. 15 min, do Krościenka 23 km i 2 godz. 45 min. Własny spływ z Czerwonego Klasztoru prowadzą słowaccy Flisacy z Červenego Kláštora: spływ Dunajcem na drewnianych tratwach. Przełomem pływają też kajaki i pontony: Pieniński Park Narodowy pobiera opłatę za udostępnienie szlaku wodnego — 8 zł, ulgowa 4 zł (stan na listopad 2026), także od osób na własnym sprzęcie.

Przyroda i bezpieczeństwo

Przełom leży w dwóch parkach narodowych — polskim Pienińskim i słowackim PIENAP; jego brzegi budują białe wapienie pienińskie sprzed 120–145 mln lat. Dunajec słynie z gwałtownych wezbrań: poziom wody w dolnym biegu waha się nawet o 11 m, wielkie powodzie nawiedziły dolinę w 1934 i 1970 roku. Woda jest zimna nawet latem, a nurt w przełomach szybki, więc na wodę wychodź tylko ze zorganizowanym spływem albo w kamizelce ratunkowej. W górach pomaga GOPR: 985 lub +48 601 100 300, ogólny numer alarmowy — 112; na słowackim brzegu HZS 18 300.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Nad przełomem wznoszą się Trzy Korony i Sokolica — z obu widać zakola Dunajca i Tatry. Prawym brzegiem, po stronie słowackiej, biegnie piesza i rowerowa Droga Pienińska, a lewym brzegiem szlak Sromowce Niżne – Krościenko nad Dunajcem.

Zdjęcia: Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Jerzy Opioła, CC BY 2.5, Wikimedia Commons; Scotch Mist, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Andrzej Otrębski, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Marek Mróz, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.