San (rzeka)

San to prawy dopływ Wisły i największy z jej karpackich dopływów. Rzeka ma około 458 km długości (źródła polskie podają 457,76 km, ukraińskie 444 km), a powierzchnia zlewni wynosi 16 861 km², z czego 14 390 km² w Polsce i 2471 km² na Ukrainie. San rodzi się w Bieszczadach na granicy polsko-ukraińskiej, przez 54 km płynie granicą, a dalej przez Polskę — przez Bieszczady, Pogórze i Kotlinę Sandomierską do Wisły. Nazwa uchodzi za bardzo starą, być może praindoeuropejską, w znaczeniu «wartki strumień».

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Źródło Sanu leży na Ukrainie, na wysokości około 925 m, na południowo-wschodnich stokach Piniaszkowego w Bieszczadach Zachodnich, w pobliżu Sianek. Przy znaku granicznym nr 224 strona ukraińska powiesiła w 1996 roku tablicę «Źródło rzeki San», ale w rzeczywistości jest tam źródło pierwszego lewego dopływu; główne źródło znajduje się około 300 m na południowy zachód, na śródleśnej polanie tuż przy granicy. Stąd aż do wielkiego zakola wokół Łysani koło Smolnika rzeka wyznacza granicę Polski z Ukrainą.

Dalej San płynie na północny zachód przez Bieszczady i między Otrytem a Tołstą tworzy malowniczy przełom. Niżej przegradzają go dwa zbiorniki — Jezioro Solińskie i Myczkowskie. W Solinie stoi najwyższa w Polsce zapora — 81,8 m wysokości i 664 m długości; zbiornik o powierzchni około 22 km² i głębokości do 60 m ma największą w kraju pojemność, 472 mln m³. Napełniono go w 1968 roku, a pod wodą znalazły się wsie Solina, Teleśnica Sanna, Horodek, Sokole, Chrewt i większa część Wołkowyi. Jezioro Myczkowskie (około 2 km²) wyrównuje zrzuty elektrowni w Solinie. Mijając Lesko, Zagórz i Sanok, rzeka skręca na północ, przepływa przez Pogórze między Przemyskim a Dynowskim, koło Dynowa skręca na wschód i meandrując dociera do Przemyśla. Do Przemyśla San jest rzeką górską; dalej płynie szeroką Doliną Dolnego Sanu pełną starorzeczy i na północny wschód od Sandomierza uchodzi do Wisły. Dopływy to m.in. Solinka, Osława, Wisłok, Wiar, Wisznia, Lubaczówka i Tanew. Średni przepływ przy ujściu wynosi około 124 m³/s.

Co zobaczyć nad rzeką

• Jezioro Solińskie i zapora w Solinie — zapora, największy zbiornik Polski i widoki Bieszczadów.
• Synagoga w Lesku i cmentarz żydowski — nad doliną Sanu w Lesku.
• Ruiny zamku Sobień — na wzgórzu nad zakolem Sanu między Leskiem a Sanokiem.
• Zamek Królewski w Sanoku i Galeria Beksińskiego — na wysokim brzegu nad rzeką.
• Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (skansen) — muzeum na wolnym powietrzu nad Sanem.

Na wodzie: spływ i kajaki

San był niegdyś ważną drogą wodną. Wincenty Pol pisał w 1851 roku, że tratwy z okrągłego drewna chodzą od Leska, a małe galary od Dynowa w dół; w dolnym biegu pływały większe statki, a Ulanów był największym ośrodkiem flisackim na Sanie. Dziś San to jedna z najpopularniejszych rzek kajakowych Podkarpacia. Oficjalny portal turystyczny województwa poleca odcinek z Sanoka do Tyrawy Solnej — 12 km, 2–3 godziny, łatwy nawet dla początkujących i rodzin z dziećmi — oraz dłuższą trasę Dynów – Krasiczyn (54 km, 1–2 dni), którą można podzielić w Słonnem. Spływy kanadyjkami i pontonami na odcinku sanockim organizują miejscowe firmy.

Przyroda i bezpieczeństwo

Górny San leży w Bieszczadach: po polskiej stronie doliną prowadzi ścieżka przyrodniczo-historyczna Bieszczadzkiego Parku Narodowego, a na brzegu ukraińskim leży Regionalny Park Krajobrazowy «Nadsiański». Brzegi w górnym biegu są puste: po wojennych i powojennych wysiedleniach, w tym akcji «Wisła», bojkowskie i łemkowskie wsie nad Sanem zniknęły. San jest skłonny do powodzi: największa przyszła w lipcu 1980 roku, gdy do Jeziora Solińskiego wpływało 1500 m³/s wody, duże wezbrania były też w 1913, 2008 i 2010 roku. W czasie ulew woda w górskim odcinku szybko przybiera, więc nie nocuj i nie zostawiaj rzeczy na żwirowych łachach. W Bieszczadach pomaga GOPR: 985 lub +48 601 100 300, ogólny numer alarmowy — 112.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Najbliżej górnego biegu prowadzi Ścieżka przyrodniczo-historyczna "W dolinie Górnego Sanu". Z doliny Sanu w Zagórzu zaczyna się szlak Krysowa – Zagórz, a z Sanoka w góry prowadzi Sanok – Chryszczata.

Zdjęcia: Panek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Silar, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Silar, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; Prodi6520, Public domain, Wikimedia Commons.