Połonina Borżawska

Połonina Borżawska (Borżawa) to najdłuższy masyw połoninowy Zakarpacia i jeden z najbardziej znanych w Beskidach Połonińskich Karpat Ukraińskich. Grzbiet ciągnie się na około 50 km między dolinami Latoricy i Riki, w rejonach mukaczewskim i chustskim obwodu zakarpackiego. Masyw ma przeciętnie 3–4 km szerokości, miejscami do 10 km. Jego centralnym węzłem jest Wielki Wierch (1598 m), gdzie zbiegają się grzbiety, a najwyższym szczytem — Stoj (1681 m) na bocznym ramieniu.

Las kończy się tu już na wysokości 900–1200 m, więc wyżej ciągną się otwarte, trawiaste grzbiety o łagodnych stokach południowych i stromych północnych. Przyjeżdża się tu po rozległe panoramy, borówki w sierpniu, łatwe jednodniowe wyjścia z Pyłypecia i Wołowca oraz kilkudniowe przejście przez wszystkie szczyty Borżawy. Kolej do Wołowca i całoroczny wyciąg w Pyłypeciu sprawiają, że Borżawa jest jedną z najłatwiej dostępnych połonin Karpat.

Co zobaczysz

Borżawa to łańcuch zielonych, falistych szczytów: Temnatyk, Płaj ze stacją meteorologiczną, Wielki Wierch, Riapecka, Gymba (Hemba), Magura Żydowska i Hrab. Ze szczytów widać cały łuk grzbietu, na północnym wschodzie doliny wokół Miżhirii i Wołowca, na południowym zachodzie pogórze okolic Irszawy i Swalawy. Na grzbietach dominują murawy z bliźniczką i kostrzewą czerwoną, duże powierzchnie porastają borówka czarna i brusznica, a niżej, w lasach bukowych, rosną maliny, jeżyny i grzyby. W sierpniu połoninę barwią wierzbówka i dzwonki, jesienią stoki stają się rude i złote. Na płaskim wierzchołku Stoja wciąż widać fundamenty dawnej radzieckiej stacji radiolokacyjnej, działającej do połowy lat 90.

Pasterze, koliby i ser

Połoniny Borżawy od wieków służyły jako pastwiska i według polskiej Wikipedii nadal wypasa się tu owce; według krajoznawców na Płaju przetrwała koszara, w której stado trzyma gospodarz z Hukływego. Latem na grzbiecie można spotkać stada z psami pasterskimi, a w OpenStreetMap między Wielkim Wierchem a Gymbą zaznaczono szałasy pasterskie. Czy konkretna koszara działa w tym sezonie i czy sprzedaje się tam bryndzę, nie wiadomo z góry — liczcie na własne zapasy. Pewniej kupić ser w dolinie: pod Borżawą, we wsi Izky, działa wysokogórska serowarnia IZKI. Jeśli spotkacie pasterzy, najpierw się przywitajcie i zapytajcie, czy można kupić ser — to ich praca, a nie sklep.

Historia i legendy

Na początku XX wieku w ramach „Akcji Górskiej” ekonomisty Edmunda Egana na połoninach Płaju zbudowano fermy i mleczarnię — jej ruiny miejscowi nazywają „Starą serowarnią”. W czasach czechosłowackich pod Płajem stało schronisko Klubu Czechosłowackich Turystów, a stacja meteorologiczna na Płaju działa do dziś: w latach 1969–1970 pracował tu jako obserwator Wiaczesław Czornowił, o czym przypomina tablica pamiątkowa z 2007 roku. Według krajoznawców zimą 1915 roku toczyły się tu walki I wojny światowej o Płaj, Temnatyk i Wielki Wierch, a na Płaju zachowały się resztki umocnień. Legenda głosi, że na wierzchołku Stoja istniało kiedyś pogańskie sanktuarium. W ostatnich latach Borżawa znana jest także ze sporu o budowę farmy wiatrowej na grzbiecie, której sprzeciwiają się ekolodzy (kampania SAVE Borzhava).

Szlaki

• Pyłypeć — Riapecka — Wielki Wierch (znaki biało-zielone): do Riapeckiej około 3 km i ponad 600 m podejścia, dalej jeszcze około 3 km i 400 m do Wielkiego Wierchu. Leśna ścieżka po deszczu jest śliska i kamienista. Pętla przez Gymbę z powrotem do Pyłypecia to około 16 km i 1000 m przewyższenia: Pyłypeć — Hemba — Wielki Wierch — Pyłypeć.
• Pyłypeć — Gymba (znaki niebieskie) to najprostszy wariant: wyciągiem krzesełkowym do górnej stacji, potem około 2,5 km pieszo na szczyt. Pieszo cała droga zajmuje 2–3 godziny.
• Wołowiec — Cycka — Temnatyk — Płaj — Wołowiec: pętla około 17 km i 850 m przewyższenia, w górę szlakiem czerwonym, w dół żółtym. Kontynuacja przez Wielki Wierch i Stoj to Wołowiec — Wowczyj.
• Pyłypeć — Wielki Wierch — Stoj: około 16 km i 5 godzin w jedną stronę. Stoj leży na bocznym grzbiecie, więc wchodzi się na niego tam i z powrotem od Wielkiego Wierchu (1–1,5 godziny).
• „Szczytami Borżawy” — czerwony Zakarpacki Szlak Turystyczny z Wołowca przez Wielki Wierch, Gymbę, Magurę Żydowską i Hrab do Miżhirii, 3–5 dni. Druga połowa grzbietu jest niższa, bardziej zalesiona i znacznie spokojniejsza: Wołowiec — Miżhiria.

Dla osób, które nie chodzą na długie wycieczki, najłatwiejszą opcją jest wyciąg z Pyłypecia i niespieszny spacer grzbietem na Gymbę.

Dojazd

Najwygodniej pociągiem do stacji Wołowiec na linii Lwów — Mukaczewo (są pociągi z Kijowa i innych miast) lub do przystanku Skotarśke. Z Wołowca do Pyłypecia jest około 15–16 km drogą przez przełęcz — taksówką lub lokalnym autobusem. Od południa na grzbiet wychodzi się z Miżhirii i Izek. W Pyłypeciu przy wyciągu są hotele i kawiarnie.

Kiedy jechać i pogoda

Sezon pieszy trwa od maja do października. Wiosna i jesień są najspokojniejsze: mniej ludzi, świeża zieleń albo rude stoki. Latem na otwartym grzbiecie jest upalnie, w weekendy przy Gymbie tłoczno, a w sierpniu grzbietem chodzą zbieracze borówek. Borżawa leży bardziej na południe niż większość masywów, więc klimat jest tu łagodniejszy, ale wiatr na grzbietach bywa bardzo silny, burze tworzą się szybko, a mgła zasłania punkty orientacyjne w kilka minut. Zimą w Pyłypeciu działają trasy narciarskie, a na stromych stokach między Gymbą, Riapecką, Wielkim Wierchem i Stojem istnieje poważne zagrożenie lawinowe.

Woda, schronienia i nocleg

Na samym grzbiecie wody jest mało, więc zabierzcie co najmniej 1,5–2 litry. Źródła są na stokach pod Wielkim Wierchem, na przykład źródło na wysokości około 1240 m lub wyżej, około 1425 m; na podejściu z Wołowca na Płaj mija się dwa źródła. Niżej na stoku stoi koliba pod Wielkim Wierchem, a przy górnej stacji wyciągu działają kawiarnie. Namiot można rozbić na siodłach głównego grzbietu, na przykład między Kyczerą a Kruhłą lub na polanie pod Przysłopem. Noclegów w kwaterach i hotelach szukajcie w Pyłypeciu, Podobowcu, Wołowcu, Hukływym, Izkach i Miżhirii.

Bezpieczeństwo

• Stada obchodźcie z daleka, nie biegajcie i nie wymachujcie kijami na psy — zawołajcie pasterza.
• Grzbiet jest otwarty: podczas burzy jak najszybciej schodźcie ze szczytów i nie chowajcie się pod samotnymi drzewami.
• We mgle trzymajcie się działu wód i znaków, miejcie mapę offline, GPS i kompas, nie schodźcie w nieznane jary.
• Zimą unikajcie lawiniastych stoków między Gymbą, Wielkim Wierchem i Stojem — ginęli tu nawet doświadczeni alpiniści.
• Na drogach gruntowych uważajcie na terenówki i quady.
• W razie wypadku dzwońcie pod 112 lub 101 (Państwowa Służba ds. Sytuacji Nadzwyczajnych, górskie ratownictwo), pogotowie — 103.

Co mówią turyści

• Borżawę często poleca się na pierwszą wycieczkę: podejścia są umiarkowane, widoki otwierają się szybko, ale po deszczu leśne ścieżki są bardzo śliskie — przydadzą się buty trekkingowe i kije.
• Wyciąg w Pyłypeciu oszczędza około dwóch godzin podejścia, ale w sezonie i w weekendy bywają do niego kolejki.
• W sierpniu nie da się iść szybko — ciągle zatrzymujesz się w borówkach, a usta i ręce robią się fioletowe.
• Wiatr na Gymbie bywa taki, że trudno ustać na nogach, a burza nad szczytami potrafi zebrać się w pół godziny, dlatego turyści radzą wychodzić wcześnie.
• W weekendy przy Gymbie jest tłoczno i głośno od terenówek; szukający ciszy obchodzą szczyt trawersem albo idą w dalszą, zalesioną część grzbietu ku Miżhirii.

Połoniny i szczyty w okolicy

• Wielki Wierch (1598 m) — serce masywu i najlepszy punkt widokowy.
• Stoj (1681 m) — najwyższy szczyt Borżawy z resztkami radaru.
• Gymba — szczyt z wyciągiem i paralotniarzami.
• Połonina Kuk — południowo-wschodnie przedłużenie grzbietu nad Miżhirią.
• Wodospad Szypit — kaskada pod północnymi stokami koło Pyłypecia.
• Połonina Czerwona (Krasna) — sąsiedni masyw na wschodzie, za dolinami Riki i Terebli.
• Połonina Równa (Runa) — zachodni sąsiad w Beskidach Połonińskich.

Zdjęcia: Yuttary, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Serhg47th, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Ірина Грицюк, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; Ryzhkov Oleksandr, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Khoroshkov, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.