Połonina Równa (Runa)

Połonina Równa, na Zakarpaciu częściej nazywana Runą (w miejscowej gwarze „runa” znaczy właśnie „równa”), to szeroki, łagodny masyw w zachodniej części Beskidów Połonińskich, w rejonie użhorodzkim obwodu zakarpackiego (dawne rejony pereczyński i wielkobereźniański). Masyw leży między źródłami rzek Luta, Szypit, Turica, Prełucznyj i Wojewodyn; najwyższym szczytem jest Równa (Połonina Runa), 1479–1482 m. Sama połonina zajmuje około 13,7 km².

Partia szczytowa to ogromne plateau, które stromo opada na północ i wschód, a łagodnie na południe. Betonowa droga, bliskość Użhorodu i uzdrowiskowa wieś Łumszory sprawiają, że Runa jest jedną z najłatwiej dostępnych połonin Karpat i popularnym celem pierwszej górskiej wycieczki, wiosennego trekkingu i jesiennych spacerów z aparatem.

Co zobaczysz

Plateau porastają borówka czarna, brusznica, porosty i krzewy jałowca, a stoki głównie lasy bukowe. W masywie leżą ornitologiczny rezerwat „Sokołowi Skeli” i hydrologiczny pomnik przyrody „Polodowcowe jezioro Wełyke Trostia”, na stokach południowo-wschodnich rezerwat Turie-Polański i wodospad Wojewodyn, na północno-zachodnich wodospady Łumszorskie. Panorama ze szczytu należy do najszerszych na zachodzie Karpat Ukraińskich: na północy Ostra Hora i Pikuj, na wschodzie Borżawa ze Stojem i Wielkim Wierchem, tuż obok na północnym zachodzie Lutańska Holica i Mała Holica, na zachodzie Wyhorlat i Słowacja, a w pogodne jesienne dni polskie Bieszczady z Tarnicą, a nawet ośnieżone Tatry. Na szczytowym plateau leżą betonowe ruiny radzieckiego obiektu wojskowego, opisywanego w różnych źródłach jako stacja radiolokacyjna, baza rakietowa lub węzeł łączności troposferycznej. Obok stoją krzyż, obeliski i niewielka stacja meteorologiczna.

Pasterze, koliby i ser

Równa od dawna była ośrodkiem wysokogórskiej hodowli: w 1870 roku założono tu państwową stadninę na potrzeby wojska — pięć ferm, około 800 koni huculskich, a do tego 3000 krów i buhaje rozpłodowe; bydło wypasano od wiosny do jesieni. Szczytowe połoniny nadal służą jako pastwiska, ale źródła turystyczne nie wspominają o stałych koszarach ze sprzedażą sera na Runie — czy w tym sezonie będzie tam bydło i pasterze, nie wiadomo z góry. Zakarpacki ser pewniej spróbować w dolinie: w Turii Polanie działa serowarnia zagrody „Turianśkyj dwir”.

Historia i legendy

O dawnej faunie przypominają nazwy wsi wokół masywu — Turia Polana, Turia Pasika, Turia Bystra, Turii Remety, Turica, Turyczky: w tutejszych lasach żył niegdyś tur. Krajobrazy Równej kochał malarz Józef Bokszaj, który namalował tu cały cykl obrazów. Jesienią 1944 roku na połoninie lądowały radzieckie grupy desantowe — przypominają o tym obeliski przy szczycie, a wydarzenia opisała Agata Turczyńska w powieści „Runa” (1977). Na początku lat 80. przez Lipowiec poprowadzono na szczyt betonową drogę do obiektu wojskowego, który później porzucono. Ostatnio wokół Runy toczą się spory o plany budowy farmy wiatrowej: na połoninie widać już fundament pod turbinę.

Szlaki

• Łumszory — Runa (częściowo znaki czerwone): od ośrodka „Połonina” leśną drogą w 1,5–2 godziny do górskiego jeziorka na wysokości około 840 m, dalej jeszcze około 7 km i 640 m podejścia (około 3 godzin) na szczyt. Tam i z powrotem to 14–16 km, 5–6 godzin i około 850 m przewyższenia; trasa nadaje się także dla początkujących. Zobacz Łumszory — Połonina Runa — Łumszory.
• Turia Polana — wodospad Wojewodyn — Runa — Łumszory: przejście przez masyw z południa na północ — trasa na naszej stronie.
• Polańska Huta — Runa — Polańska Huta: pętla od wschodu; z Paszkowiec na szczyt prowadzą znaki żółte.
• Lipowiec — betonowa droga: ze wsi na szczyt około 10 km betonki; pieszo długo i monotonnie, ale łatwo nawigacyjnie.
• Na dłuższą wycieczkę: uroczysko Preluka — Runa — jezioro Wełyke Trostia — Łumszory lub przejście Kostryna — Luta — Lutańska Holica — Runa.

Dla osób, które nie chodzą po górach, betonowa droga z Lipowca pozwala wjechać na szczyt terenówką; spotyka się na niej nawet zwykłe osobówki, ale droga jest miejscami zniszczona, z dziurami i uskokami, a minąć się z jadącą z naprzeciwka ciężarówką jest trudno.

Dojazd

Z Użhorodu do Łumszorów jest około 50 km: przez Pereczyn do Turii Remet, dalej na Turyczky i Łumszory, samochodem około 1,5 godziny. Z Pereczyna do Łumszorów kursuje autobus. Od strony Lwowa i Mukaczewa jedzie się przez Polanę koło Swalawy ze skrętem na Pereczyn. Przy ośrodku „Połonina” w Łumszorach jest parking. Do Lipowca prowadzą wąskie leśne drogi przez Turicę; ostatnie kilometry są zniszczone.

Kiedy jechać i pogoda

Runę odwiedza się przez cały rok. Wiosną, od marca do maja, otwiera się tu sezon: miejscami leży jeszcze śnieg, ale łagodna rzeźba sprawia, że podejście jest stosunkowo bezpieczne. Jesień to najbardziej fotogeniczna pora, z rudymi stokami i najdalszą widocznością. Latem na otwartym plateau prawie nie ma cienia, więc w upał bywa ciężko, a w sezonie borówek na połoninę wywozi się zbieraczy. Nawet latem na szczycie rano i wieczorem jest chłodno, a wiatr i mgła przychodzą szybko.

Woda, schronienia i nocleg

Przy jeziorku nad Łumszorami jest źródło, drewniany domek, podesty pod namioty i stoliki, a obok koliba przy jeziorku. Na samym plateau wody prawie nie ma; najbliżej szczytu jest źródło na wysokości około 1300 m. Na połoninie nie ma oficjalnych schronisk: namioty rozbija się bliżej lasu lub za pagórkami osłaniającymi od wiatru. Noclegów w kwaterach i hotelach szukajcie w Łumszorach (słynących też z kadzi z wodą mineralną), Turii Polanie, Turii Remetach i Pereczynie.

Bezpieczeństwo

• Jeśli na połoninie pasie się bydło z psami, obejdźcie je z daleka i zawołajcie pasterza.
• Na otwartym plateau burze są groźne: słysząc grzmot, schodźcie do lasu.
• We mgle łatwo pomylić kierunki na plateau — miejcie mapę offline i GPS, trzymajcie się drogi lub ścieżki.
• Na betonce uważajcie na terenówki, motocykle i ciężarówki.
• Nie wchodźcie na ruiny obiektów wojskowych: kryją zardzewiałe konstrukcje i dziury.
• Numery alarmowe: 112, 101 (Państwowa Służba ds. Sytuacji Nadzwyczajnych, ratownictwo górskie), 103.

Co mówią turyści

• Runę chwali się jako idealną pierwszą wycieczkę: podejście jest stopniowe, a ze szczytu widać pół Karpat.
• Polskich turystów zachwyca szeroki, płaski grzbiet — tak rozległych połonin po ich stronie granicy nie ma.
• Wielu smucą betonowe ruiny i sama betonka: obiekty wojskowe i droga, jak mówią, szpecą połoninny krajobraz, a terenówki i motocykle zakłócają ciszę.
• Radzą iść z Łumszorów obok leśnego jeziorka, szczególnie pięknego o zachodzie słońca, a po zejściu odpocząć w kadziach z wodą mineralną.
• Latem na plateau nie ma cienia, więc lepiej iść wiosną lub jesienią i nieść zapas wody.
• Przydadzą się dobre buty: po deszczu leśne odcinki robią się śliskie.

Połoniny i szczyty w okolicy

• Równa (Połonina Runa) — najwyższy szczyt masywu.
• Runa-Płaj (1227 m) — południowo-wschodni szczyt masywu.
• Lutańska Holica (1375 m) — wąski, bezleśny grzbiet na północnym zachodzie.
• Ostra Hora (1405 m) — ostry szczyt na północy.
• Mała Holica — szczyt nad Łumszorami.
• Połonina Borżawska — najdłuższa połonina Zakarpacia, widoczna na wschodzie.
• Połonina Czerwona (Krasna) — dalszy masyw Beskidów Połonińskich.

Zdjęcia: Сергій Стецюк, CC BY 3.0, Wikimedia Commons; MSha, Public domain, Wikimedia Commons; Maximym44, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; MSha, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.