Poniższe opracowanie przedstawia ponad 200 lokalnych terminów geograficznych ukraińskich Karpat zebranych w regionach Chornohora, Swydowiec, Gorgany, Połonyna Borżawa, Połonyna Krasna, Beskidy. Słowa kluczowe: górna granica lasu, łąki górskie, wyżyny. Celem pracy jest analiza poglądów na problem stosowania lokalnych terminów geograficznych (LGT) w geografii, w szczególności w badaniach krajobrazowych; badanie licznych źródeł literackich; opracowanie terminologii dla naturalnych kompleksów terytorialnych (NTC) Karpat Ukraińskich.
Niektóre kwestie związane z nazwami miejsc były rozważane w pracach geografów, historyków, etnografów i językoznawców od momentu powstania tych nauk. Ponadto sami geografowie często byli twórcami nazw miejsc, nazywając kontynenty, wyspy, systemy górskie itp. Pierwszym badaczem ludowej terminologii geograficznej w Ukrainie był S. Rudnycki (1877-1937), twórca ukraińskiej geografii narodowej. W 1908 r. jego praca "Zarys terminologii geograficznej" została opublikowana we Lwowie w "Zbiorze sekcji matematycznej, przyrodniczej i medycznej". Na okupowanej przez bolszewików Ukrainie P. Tutkowski prowadził podobne badania. Stworzył słownik terminologii geologicznej, który zawierał około 5000 ukraińskich terminów naukowych.
W odniesieniu do ukraińskich Karpat, nauka o krajobrazie potrzebuje obecnie setek nowych terminów do opisania różnych naturalnych kompleksów terytorialnych. W ciągu dziesięciu lat badaczom udało się zebrać około 200 lokalnych terminów geograficznych Karpat Ukraińskich, wiele z nich bezpośrednio podczas prac ekspedycyjnych w Karpatach, a wiele terminów zostało zapożyczonych z literatury pięknej, prac naukowych itp. Celem jest zwrócenie uwagi szerokiego grona badaczy na ludową ukraińską terminologię geograficzną, która jest wyjątkowo bogata i oryginalna, ponieważ wielu badaczy wciąż zwraca się do języków obcych w poszukiwaniu nowych terminów naukowych, zapominając i zniekształcając sprawdzony przez wieki IHT. Jednak język wernakularny był i nadal jest niewyczerpanym źródłem, z którego ukraiński język literacki jest stale aktualizowany, głównie poprzez język literatury pięknej i naukowej.
"Każdy język literacki - pisał Franko - jest żywy i zdolny do życia tak długo, jak długo ma zdolność, z jednej strony, do włączania wszystkich elementów kulturowych współczesności, a tym samym do wzbogacania się o nowe terminy i wyrażenia, a z drugiej strony, jak długo ma tendencję do wzbogacania się o nowe elementy ze specyficznego życia ludzi oraz z odmian i dialektów wernakularnych. W końcu termin lokalny jest uniwersalnym kluczem, który we właściwych rękach rozwiązuje wiele problemów semantycznych i informacyjnych. A każde badanie krajobrazu powinno rozpocząć się od badania lokalnych terminów geograficznych, zwłaszcza gdy odnoszą się one do tak wyjątkowego obszaru jak Karpaty Ukraińskie, ponieważ LCT ma znaczący i wieloaspektowy potencjał informacyjny. Przyjrzyjmy się treści najpopularniejszych ludowych terminów geograficznych w Karpatach.
"Ozirnyj" - grzbiet widokowy, z którego można podziwiać otaczającą przyrodę (na zdjęciu: łąka Ozirna).
Góra, szczyt, grzbiet. 1. arszyca - stroma, skalista, dzika góra, szczyt; słoneczne, niezalesione zbocze górskie. 2. Berdo - niska góra, wzgórze, skalista góra, strome zbocze, skaliste urwisko. 3. Besked - strome zbocze górskie, urwisko. 4. Beskyd - wyżyna; pasmo górskie będące działem wodnym; strome zbocze górskie, urwisko; wąwóz górski; las górski. 5. Bovd - duża piaszczysta góra. 6. Głupiec - skała. 7. Bowd - skała; kamień o chropowatych kształtach. 8. Gorda - skała; kamień o nierównych kształtach; puste, "głupie" pole (zbocze); góra porośnięta lasem tylko na szczycie. 9. Nagi - nagi, pozbawiony roślinności szczyt. 10. Gorbaka - niskie wzgórze o łagodnych zboczach. 11. Gorgan - wysoka, skalista góra. 12. Grun - niska góra o łagodnych konturach, wzgórze; skalisty szczyt; górna część pasma górskiego; pastwisko górskie; okrągła zalesiona droga. 13. Dil - góra, grzbiet oddzielający dwie wioski, dwie rzeki itp.; góra, grzbiet z niezalesionymi zboczami zajętymi przez grunty rolne; kawałek skały, góra. 14. K(i)chera - góra z zalesionym szczytem; wysoka góra w połowie pokryta lasem; grzbiet w kształcie dachu; góra pokryta lasem, z wyjątkiem szczytu; skalisty szczyt; po prostu "góra". 15. Kizly - (od "kizly" - krokwie na dachu domu, gdzie dach ma ostry kształt) - piramidalny, trójkątny szczyt. 16. Kechera - szczyt góry. 17. Klif to niezalesiona skalista góra. 18. Tassel - góra z zalesionym szczytem. 19. Magura - wzgórze, wzniesienie, kopiec; wysoki odosobniony szczyt, góra. 20. Menchul (Menchelyk, Munchelyk, Munchel, Menchil) - góra, wzgórze. 21. Ozirnyi - grzbiet widokowy, z którego można podziwiać otaczającą przyrodę. 22. Planina - łąka. 23. pikuy - ostry szczyt. 24. Plish(in)a - góra z niezalesionym szczytem; łysy szczyt. 25. Żebra - skalista grań (grzbiet); strome, połamane zbocze. 26. Róg - ostry szczyt. 27. Ripa - skalisty szczyt; strome urwisko; skaliste zbocze, szczelina, przepaść. 28. Tatra - skalisty szczyt; duża granitowa skała. 29. Shchovb - szczyt góry; stromy, skalisty szczyt, urwisko. 30. Kolce - bardzo ostre, skaliste szczyty.
"Ogier" - kosodrzewina (krzew subalpejski).
Negatywne formy terenu (wąwóz, żleb, dolina, zagłębienie). 1. vertep - stromy, głęboki wąwóz; jaskinia; kamienisty, trudny teren. 2. vyzviz - droga wśród gór między wysokimi, stromymi zboczami. 3. Havra - jaskinia, dół. 4. Debra - głęboka dolina w lesie. 5. Doly - niziny. 6. Wiertło - rów wykonany przez wodę w miękkich warstwach między twardymi skałami. 7. Rynna - głęboka, wąska dolina. 8. Wąwóz - głęboki jar; sucha dolina; podmokła, błotnista. 9. Zakręt - zakręt doliny rzecznej o około 90°. 10. Koryto - wycięcie w korycie rzeki. 11. Cuevas - górskie dżungle, przepaście. 12. Pogórze - przełęcz. 13. Podil - miejsce pod górą, wzgórze; brzeg. 14. Perenyz - niska dolina (nie rzeczna) między dwoma grzbietami, szczytami. 15. Podina - dolina w lesie; niskie zalane miejsce; dolina między górami. 16. Porichyna - stary ciek wodny. 17. Dolina potoku - dolina potoku. 18. Prypeć - stroma, skalista półka. 19. Ślepa - ślepa, zamknięta dolina, zagłębienie. 20. Klif - przepaść, spadająca ściana. 21. Przepaść - strome, przepaściste zbocze. 22. Szczelina - wąska, wydłużona dolina pomiędzy dwoma grzbietami. 23. Rów - ścięty wąwóz; sztuczne zagłębienie. 24. Koryto rzeki - stary strumień, stary kanał. 25. Skok(i) - występy skalne w korycie rzeki, bystrza, żebra. 26. Uviz - wąwóz. 27. Wąwozy - cyrki, egzekucje. 28. Precipice - szorstki, zwisający klif; głęboka szczelina w skale. 29) Fossa - rów, rów wykonany przez człowieka. 30. cara - dolina. 31. głęboka szczelina w skale; szorstka, zwisająca skała. 32. Yazvir - głęboki wąwóz ze źródłem. 33. Yama - dolina, zagłębienie. 34. Yaruga - duży wąwóz. 35. Jaskynya - jaskinia (od słowackiego "jaskyňa").
"Szept", "syk" - kaskada na rzece, hałaśliwy strumień
Teren, zbocza (inne formy rzeźby terenu). 1. Butan - chata z bali, miejsce pozyskiwania drewna. 2. Golica - polana w lesie. 3. Gotar(a) - kamieniste, jałowe miejsce; granica, dział wodny. 4. Zanoga - trakt między szczytami. 5. Zarinok - brzegi pokryte osadami aluwialnymi; przybrzeżne łąki, pastwiska. 6. Kuyava - puste, opuszczone miejsce. 7. Laz - pole siana (łąka) w lesie. 8. Bok - zbocze góry. 9. Obnoga - podeszwa góry; podnóże. 10. Pereluka - łąka, siana w środku lasu. 11. Piskun - niski piaszczysty obszar. 12. Przedłużenie zbocza tarasu. 13. Prypichok - strome zbocze góry; stromy, zjazdowy odcinek górskiej drogi. 14. Zrąb - pas (linia) wyrębu w lesie. 15. Prochert - polana w lesie. 16. Rin - przybrzeżny piasek, żwir, otoczak; brzeg rzeki pokryty osadami piaszczystymi i żwirowymi. 17. Stromy - strome zbocze, strome miejsce. 18. Toloka - letnie pastwisko dla bydła. 19. carynka - ogrodzone pole, łąka, ogród przy domu; ziemia orna, pole uprawne; antropogeniczne łąki w lesie.
"Pereluka" - łąka, siana w środku lasu (na zdjęciu: trakt Preluky, grzbiet Polonyna).
Wodne obszary chronione. 1. Bolbana - wir, głębokie, burzliwe miejsce w rzece. 2. Bombelo - głęboka woda poniżej wodospadu; dół z wodą w starorzeczu. 3. Borkut - źródło gazowanej wody mineralnej; gazowana woda mineralna; miejsce z gazowaną wodą mineralną. 4. Vershad - źródła, początek rzeki (strumienia); źródło, źródło. 5. Whirlpool - stromizna na rzece. 6. Window - głębokie (niebezpieczne) miejsce w rzece, jeziorze; otwarta woda zarośnięta na bagnach; wir; wzbierające źródło. 7. Gaba, gabyk - przewrót, fala. 8. Gat - tama, wał, jaz na rzece; ścieżka przez rzekę, bagno; stojąca woda. 9. Głowa - źródło, początek rzeki. 10. Gotz - wodospad. 11. Gruzy - niebezpieczne, trudne miejsca. 12. Gurkalo - mały (niski) wodospad. 13. Guk - duży, głośny wodospad. 14. Kaplivets (od kapaty), skap - wodospad na strumieniu o małym przepływie. 15. Kapko - źródło o małym natężeniu przepływu (od kapaty). 16. Kashytsia - okładzina z drzew (kamieni) chroniąca brzegi. 17. Nora - głębokie źródło; miejsce, w którym woda gruntowa tymczasowo wypływa na powierzchnię. 18. Okolina - duże zakole. 19. Roztoki - miejsce zbiegu (rozgałęzienia) dwóch rzek. 20. Surowa woda - słona woda. 21) Tama - tama, jaz. 22. terlo - miejsce tarła ryb. 23. Rosish - rozgałęzienie rzek. 24. Tsovt - ostra skała na dnie rzeki. 25) Tsurkalo - źródło z ujściem wody i odpływem, koryto do przechwytywania wody. 26) Shi(e)pit - kaskada na rzece; hałaśliwy strumień. 27) Shnuriv - prosty odcinek koryta rzeki o spokojnym nurcie. 28. shurchyn - burzliwy odcinek koryta rzeki z hałaśliwym nurtem. 29. Szczawa - źródło z kwaśną wodą; obszar pokryty szczawiem (kvask).
Skały, procesy przyrodnicze i geograficzne oraz zjawiska pogodowe. 1. Bagwa - podmokły, bagnisty obszar. 2. Błoto - bagno na łące, polu, omszałe torfowisko (gluh). 3. Balta - teren podmokły, dolina z bagnem. 4. Bayura - dół, kałuża z płynnym błotem (brudną wodą). 5. Bolvany - bloki skalne, duże bezkształtne kamienie, szorstkie formy. 6. Veremie - dobra pogoda (lub ogólnie pogoda). 7. Gnylyak - bagnisty strumień (ze stojącą wodą). 8. Gregots - rozrzucenie kamieni, klasycznie wyrażone w Gorganach. 9. Błoto - gęste, lepkie błoto na ścieżce lub drodze. 10. Dziega - wiatrak w lesie. 11. Bagno - grząskie, giętkie bagno, podmokłe, niestabilne miejsce. 12. Zarva (zarvitsa) - urwisko, zawalisko, osuwisko. 13. Zarulo - ryk. 14. Zlom - burza w lesie. 15. Kalabanya - płytka, wysychająca kałuża na drodze, ścieżce. 16. Legit - bryza. 17. Lupak - łupek. 18. Lyapavka - płynne błoto na drodze, ścieżce. 19. Masko(a)la - wilgotny, podmokły obszar, lepkie bagno. 20. Mishivo - mieszane lepkie błoto na drodze, ścieżce. 21. Mochar - podmokłe pole, pole siana w dolinie; podmokła nizina. 22. Mlaka - podmokłe pole, podmokła łąka; soczysta trawa na bagnach. 23. Mrazhytsia - bagno w lesie. 24. Mrech - mżawka, mgła. 25. oblaz - urwisko, stromizna. 26. osovyna - osuwisko, zbocze osuwiskowe. 27. powódź - gwałtowne ulewy, podtopienia. 28. Plyva - deszczowa pogoda. 29. awaria - urwisko. 30. Rdza - płynne błoto o rdzawym kolorze. 31. Saga - bagno na łące; błotniste torfowisko. 32. Saun - lawina. 33. Seren - zamarznięty śnieg. 34. Spad - rosa na kwiatach. 35. Bagno - gęste, głębokie bagno. 36. Kakofonia - drobny żwirowy materiał pokrywający zbocza, powstały w wyniku wietrzenia. 37. duży głaz na dnie rzeki. 38. Zamieć - burza śnieżna, śnieżyca. 39. Strzelec - małe kamienie.
Flora i fauna. 1. Basztarnik - świerkowy dziewiczy las. 2. Las - las sosnowy. 3. Bechka - wierzba, winorośl. 4. Blavat - chaber. 5. Buczyna - las bukowy. 6. Weryfikacja - wiewiórka. 7. Drzewo wywrócone przez wiatr - miejsce, z którego wiatr wywrócił drzewo. 8. Wino - winogrona. 9. Gadzhuchka, gadzhucha - młoda rosa. 10. Gachuga - wysoki świerk. 11. Gotur - głuszec, cietrzew. 12. Gąszcz - gęsty (trudny do przejścia) las. 13. Dzega - wietrzne, trudne miejsce. 14. Dzemir (zemir) - dżungla, gęsty ciemny las. 15. Dibrova - las dębowy. 16. Dick - dzik. 17. Żółty - dzięcioł. 18. Ogier - sosna górska (krzew subalpejski). 19. Zanyadrt - slums. 20. Zapust - kultura leśna, młode plantacje leśne. 21) Izvir - gęstwina leśna; dzikie, nieprzejezdne miejsce. 22. Konar - gruba gałąź. 23) Kosoderevyna - sosna górska. 24. Klebuk - gęstwina. 25. Kumbuk - drzewo z odciętym wierzchołkiem, rosnące na szerokość. 26. Lelich - olsza zielona (krzew subalpejski). 27. Polonyna - łąki alpejsko-subalpejskie. 28. Pergach - nietoperz. 29. pstrug - pstrąg. 30. Rapavka - żaba. 31. Sigla - wysoki las świerkowy; góra pokryta lasem świerkowym; świerk z tylko wierzchołkowymi gałęziami. 32. Tramwaj - grube drzewo, kłoda; ciężar. 33. Trepeta - drzewo osiki. 34. Tursuk - młody las świerkowy; młode lasy; zarośla. 35. Khabaz - chwast. 36. Zarośla - nizinne zarośla (drzewa, krzewy). 37. Khomnik - zarośla. 38. Hopta - chwast. 39. Shuvar - trzciny. 40. Jedwabny warkocz - szarotka alpejska. 41. Chegir - krzew. 42. Chetinya, chetina - gałęzie igieł sosnowych.
Użycie lokalnych terminów geograficznych pomoże osiągnąć zwięzłość w legendach map krajobrazowych i poprawną pisownię nazw miejsc. Może służyć jako narzędzie pomocnicze w rekonstrukcji pochodnych naturalnych kompleksów terytorialnych (NTC). Na przykład, materiały toponimiczne zostały wykorzystane do rekonstrukcji postleśnych obszarów chronionych na obszarze antropogenicznej górnej granicy lasu w ukraińskich Karpatach, przy czym metoda krajobrazowa odegrała wiodącą rolę. Należy jednak zauważyć, że te nazwy miejsc wymagają krytycznego podejścia, ponieważ nazwy szczytów, grzbietów, traktów itp. często odzwierciedlają nie tylko naturalne (niezakłócone lub nieznacznie zakłócone) cechy obszaru, ale także te, które zostały już zmienione przez człowieka i otrzymały nazwy. Wykorzystanie terminów ludowych do wzbogacenia terminologii naukowej wymaga więc podejścia kompleksowego (krajobrazowego).
Autor: A. Baitzar (Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki) Zdjęcie: Ihor Melika
Wykorzystane źródła: http://igormelika.com.ua/moi-karpati/...
