Wisłoka (rzeka)

Wisłoka to prawy dopływ górnej Wisły w południowo-wschodniej Polsce. Ma 164 km długości, a jej dorzecze zajmuje 4110 km². Rzeka płynie niemal w całości przez województwo podkarpackie, ale zaczyna się w małopolskim — na Łemkowszczyźnie, w Beskidzie Niskim. Stąd płynie na północ przez góry i pogórza, mija Jasło, Dębicę i Mielec i koło Ostrówka uchodzi do Wisły na wysokości 153,5 m. Pobliska Przełęcz Dukielska oddziela dorzecze Wisłoki od dorzecza Cisy, czyli Bałtyk od Morza Czarnego.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Wisłoka wypływa na powierzchnię na wysokości około 600 m na południowym stoku Dębiego Wierchu w Beskidzie Niskim, w pobliżu dawnej łemkowskiej wsi Radocyna. W połowie XIX wieku Wincenty Pol pisał, że od źródeł do połączenia z Jasiołką i Ropą rzekę nazywano Dębówką. Płynie obok Czarnego i w Magurskim Parku Narodowym mija Krempną i Kotań. Dalej Wisłoka przecina Pogórze Jasielskie i Kotlinę Jasielsko-Krośnieńską, mija Nowy Żmigród i w Jaśle przyjmuje Jasiołkę i Ropę. Niżej stanowi granicę między Pogórzem Strzyżowskim a Ciężkowickim, płynie przez Kołaczyce, Brzostek, Pilzno, Dębicę, Przecław i Mielec Doliną Dolnej Wisłoki i na Nizinie Nadwiślańskiej uchodzi do Wisły.

Reżim rzeki jest złożony: w górnej części silnie śnieżny, w dolnej śnieżno-deszczowy. Spadek koryta jest duży, ponad 3–5‰, stany wody bardzo zmienne, a ulewy szybko podnoszą wodę — dlatego Wisłoka ma duży potencjał powodziowy.

Co zobaczyć nad rzeką

• Ośrodek Edukacyjno-Muzealny Magurskiego Parku Narodowego w Krempnej — nad Wisłoką w sercu parku.
• Wodospad Magurski — najsłynniejszy wodospad Magurskiego Parku Narodowego, w górach nad doliną.
• Jasło — miasto u zbiegu Wisłoki z Jasiołką i Ropą.
• Średniowieczne grodziska Wietrzno w Brzezowej, Przeczycy i Trzcinicy — nad doliną Wisłoki.

Rzeka i ludzie

Dolinę Wisłoki zasiedlono już w średniowieczu: stały tu wielodziałowe grody zwane Wietrzno, prawdopodobnie osłaniające terytorium plemienia z okolic Przemyśla. Pierwszy dokument o wsiach w dolinie wydał legat papieski Idzi z Tusculum w latach 1123–1125, zatwierdzając posiadłości opactwa tynieckiego: wymieniono w nim Pilzno, Brzostek i Klecie. Wzdłuż Wisłoki biegł szlak handlowy z Polski na Węgry, dlatego Kołaczyce, Pilzno i Brzostek w XIV wieku otrzymały prawa miejskie. Sama rzeka była szlakiem handlowym w niewielkim stopniu: według Pola spławiano nią trochę drewna, a na małych płaskich statkach — krypach — wożono za granicę zboże i naczynia garncarskie. Żeglugę utrudniało «zdziczałe» łożysko, po którym woda rozlewała się szeroko płytkimi nurtami, i zaspy żwiru niesionego z gór. Okolice kolonizowali osadnicy pochodzenia niemieckiego, zwani Głuchoniemcami.

Przyroda i bezpieczeństwo

Górna Wisłoka płynie przez Magurski Park Narodowy, utworzony dla ochrony przyrody i krajobrazu Beskidu Niskiego. Rzeka z dopływami tworzy trzy obszary Natura 2000: «Źródliska Wisłoki» (181,84 ha), «Wisłoka z dopływami» (2651,03 ha — od północnej granicy Ostoi Magurskiej do mostu na drodze krajowej nr 73 w Jaworzu Górnym) i «Dolna Wisłoka z dopływami» (453,69 ha); dolina leży też w obszarze ptasim «Beskid Niski». Budowa stopni i regulacja koryta doprowadziły do wyginięcia w dorzeczu górnej Wisłoki ryb wędrownych — jesiotra, łososia, troci i certy. Po ulewach woda w rzece przybiera bardzo szybko, jak podczas wielkiej powodzi w maju 2010 roku w Jaśle, więc w niepogodę nie wchodź na żwirowe łachy. W górach pomaga GOPR: 985 lub +48 601 100 300, ogólny numer alarmowy — 112.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Doliną górnej Wisłoki biegną Główny Szlak Beskidzki i Wschodniokarpacka magistrala; z Folusza do źródeł koło Radocyny prowadzi Folusz – Bartne – Radocyna – Konieczna, a z Bartnego do Krempnej Bartne – Krempna.

Zdjęcia: Panek, CC BY 3.0, Wikimedia Commons; Fallaner, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kinio, CC BY 2.0, Wikimedia Commons; IchibanPL, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.