Soła (rzeka)

Soła to prawy dopływ Wisły w południowej Polsce, pierwszy duży karpacki dopływ na jej prawym brzegu. Rzeka ma 88,9 km długości, jej dorzecze zajmuje blisko 1400 km² (źródła ukraińskie podają 1375 km²), a średni przepływ wynosi 18,8 m³/s. Soła płynie przez Kotlinę Żywiecką, Beskid Mały, Pogórze Śląskie i Kotlinę Oświęcimską i koło Oświęcimia uchodzi do Wisły, zwiększając jej przepływ o około 59% — najwięcej w skali kraju. Pod względem potencjału powodziowego ustępuje wśród karpackich dopływów Wisły tylko Dunajcowi.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Soła nie ma wyraźnego źródła: tworzą ją dwa potoki górskie. Solanka (Słanica) wypływa na wysokości około 750 m na stokach przełęczy Graniczne pod głównym grzbietem Karpat Zachodnich — Wielkim Europejskim Działem Wodnym — i płynie szeroką doliną przez Sól, która dała jej nazwę dzięki słonemu źródłu. Czerna zaczyna się na wysokości około 717 m w Koniakowie, na południowych zboczach Ochodzitej. W Dolnej Soli, na wysokości około 530 m, oba potoki łączą się, tworząc Sołę.

Dalej rzeka płynie na wschód do Rajczy, a stamtąd na północ przez Milówkę i Węgierską Górkę do Żywca. Górny, górski bieg ma spadek od 4 do 15‰, dolny, na Pogórzu Wilamowickim i w Kotlinie Oświęcimskiej, jest znacznie spokojniejszy. Dorzecze jest wybitnie niesymetryczne: dopływy prawe zbierają trzy razy więcej wody niż lewe, a największy z nich, Koszarawa, jest krótszy od samej Soły tylko o około 6 km. Inne dopływy to Woda Ujsolska, Rycerka, Bystra, Żabniczanka, Łękawka i Kocierzanka. Poniżej Żywca Soła wypełnia Jezioro Żywieckie koło Tresnej, wąskim przełomem przecina Beskid Mały, gdzie leży Jezioro Międzybrodzkie między Międzybrodziem Bialskim a Porąbką, a niżej mniejsze Jezioro Czanieckie. Potem rzeka mija Kęty i uchodzi do Wisły.

Co zobaczyć nad rzeką

• Zamki w Żywcu: Stary Zamek, Pałac Habsburgów i park — nad Sołą w centrum miasta.
• Jezioro Żywieckie — największy zbiornik kaskady (1966, 94,6 mln m³) z zaporą w Tresnej.
• Jezioro Międzybrodzkie — zbiornik w przełomie za zaporą Porąbka z 1936 roku.
• Żar — góra z koleją linowo-terenową i górnym zbiornikiem elektrowni szczytowo-pompowej nad przełomem Soły.

Rzeka i ludzie

Drewno spławiano Sołą najpóźniej od drugiej połowy XV wieku: właściciel dóbr żywieckich Piotr Komorowski otrzymał od Kazimierza Jagiellończyka przywilej wolnego spławu bez opłat. Pnie wiązano w tratwy i spuszczano do Oświęcimia, a nawet do Krakowa; tratwy zbierały się w Międzybrodziu, skąd najemni flisacy, zwani tu wodzami, pod kierunkiem przewodnika — błauta — płynęli na wiosennej fali. Według Wincentego Pola przy dogodnej głębokości z Żywca do Wisły płynęło się 15–16 godzin, ale taką wodę trudno było uchwycić: przy niskiej tratwy osiadały na rapach, przy wysokiej stawały się niesterowne. Spław długich tratew zanikł po zbudowaniu kolei Bielsko – Żywiec (1878) i Zwardoń – Żywiec – Sucha (1884), a ostatni spław szczapu na Sole odbył się w 1912 roku, gdy powódź zniszczyła urządzenia spławne.

Przyroda i bezpieczeństwo

Dorzecze Soły leży w strefie wysokich opadów — od 750 do 1200 mm rocznie — a z każdego kilometra kwadratowego odpływa niemal cztery razy więcej wody niż średnio w Polsce. Groźne powodzie były w latach 1884, 1903, 1925, 1958, 1960, 1970, 1996 i 1997; najstraszniejsza 29 czerwca 1958 roku, gdy przepływ w Żywcu sięgnął 1250 m³/s, a woda zniszczyła centrum miasta i most do Zabłocia. Od tamtej pory rzekę ujarzmia Kaskada Soły — pierwsza w Polsce pełna kaskada rzeki: trzy zbiorniki chronią przed powodziami, dają wodę pitną Katowicom, Tychom i Bielsku-Białej i wytwarzają energię. Na Jeziorze Czanieckim obowiązuje zakaz wszelkich sportów wodnych, bo to źródło wody pitnej. Letnie wezbrania są tu gwałtowne, choć krótkie, więc po ulewach trzymaj się z dala od koryta. W górach pomaga GOPR: 985 lub +48 601 100 300, ogólny numer alarmowy — 112.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Z Soli na grzbiet prowadzi szlak Sól – Rycerka, z Rajczy Rajcza – Romanka, z Milówki Milówka – Cięcina, a nad przełomem przez Beskid Mały biegnie Mały Szlak Beskidzki.

Zdjęcia: Aqalexor, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Adrian Tync (lub moja matka Teresa Tync), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Lilithbb, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons; Silar, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Marek Mróz, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; Ciacho5, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.