Rezerwat Narodowy "Starożytny Halicz"

Rezerwat Narodowy "Starożytny Halicz" to unikalny zabytek historyczno-archeologiczny o znaczeniu ogólnokrajowym. W jego skład wchodzą zabytki, które przetrwały do naszych czasów na terenie byłej stolicy Księstwa Halickiego, a później Księstwa Halicko-Wołyńskiego. Na malowniczych wzgórzach rzek Dniestr, Limnica, Łukwa i Gniła Lipa znajdują się starożytne kościoły i wały obronne kronikarskiego miasta, a samych obiektów archeologicznych jest tu ponad dwieście. Rezerwat Narodowy "Starożytny Halicz" został utworzony w celu zachowania zabytków historii i kultury Halicza na terenach chronionych, obejmując teren miasta Halicz, a także wsi Krylos, Szewczenkowe, Bilszowce i ma powierzchnię 80 kilometrów kwadratowych.

Pod ochroną znajduje się szereg zabytków o znaczeniu ogólnokrajowym i światowym, fundamenty 14 kronikarskich kościołów z XII-XIII wieku, ponad 200 zabytków archeologicznych, 18 obiektów ochrony przyrody, organicznie związanych z zabytkami historii i architektury. Na terenie rezerwatu znajdują się: Muzeum Historii Starożytnego Halicza, Muzeum Architektury Ludowej i Życia Prykarpacia, regionalny park przyrodniczo-krajobrazowy. Starożytny Halicz – stolica Księstwa Halickiego, a później Księstwa Halicko-Wołyńskiego – to unikalny zabytek historyczno-archeologiczny o znaczeniu ogólnoukraińskim. W 1994 roku na podstawie kompleksu zabytków historycznych i kulturowych z XI – XVII wieku utworzono państwowy rezerwat historyczno-kulturowy, który zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy otrzymał status narodowy i oficjalną nowoczesną nazwę.

Obok kościołów Świętego Pantelejmona (XII) wieku, Narodzenia Chrystusa (XIV-XVI wieku), Uspienia Najświętszej Maryi Panny (XVI wieku), kościoła i kompleksu klasztornego Karmelitów (XVII wieku), znajduje się wspomniana w Kronice Halicko-Wołyńskiej "Grodzisko Galicji", legendarna Książęca Studnia, fundamenty majestatycznej katedry Uspienia (XII wieku) z miejscem pochówku księcia Jarosława Osmomysła oraz kaplicą Świętego Bazylego (XV wieku). We wsi Krylos, która znajduje się na terenie rezerwatu, zachowała się system obiektów obronnych z kilkoma rzędami potężnych wałów.

Na malowniczym wzgórzu nad Dniestrzem wznoszą się mury Zamku Halickiego z IX-XIII-XVII wieku. Ponadto na terenie rezerwatu znajduje się ponad 200 zabytków archeologicznych, które dokumentują etapy powstawania i dalszego rozwoju historycznego miasta. W ogóle, w przeciwieństwie do innych ukraińskich miast, gdzie warstwa kulturowa minionych wieków w przeważającej większości jest bardzo uszkodzona, a nawet całkowicie zniszczona przez podziemne komunikacje i nowoczesne budynki, książęcy Halicz nadal zachował skarby starożytnej kultury. Zabytki starożytnego Halicza są starannie zachowywane i restaurowane.

W latach 1995-2005 odrestaurowano: historyczne centrum starożytnego miasta z jego zabytkami, kościół Świętego Pantelejmona, kościół Uspienia, kaplicę Świętego Bazylego, szereg zabytków architektury ludowej.

Przyjrzyjmy się krótko najważniejszym obiektom.

W mieście Halicz - Kościół Narodzenia Chrystusa

Przed odkryciem fundamentów kronikarskiej katedry Uspienia w Krylosie, uważano ją za katedrę książęcą. Dokładny czas budowy kościoła Narodzenia Chrystusa jest nieznany. Specjaliści datują go na koniec XIII – początek XIV wieku. Przypuszcza się, że w tym miejscu wcześniej stał drewniany kościół z XII wieku. W 1349 roku, podczas podboju Halicza przez Polaków, spalili go. W swoim czasie budowla była wielokrotnie niszczona przez Tatarów. Obok kościoła Narodzenia Chrystusa franciszkanie zbudowali klasztor Świętego Krzyża. Obecnie jest to czynna katedra Ukraińskiego Kościoła Grecko-Katolickiego.

Zamek Halicki (Starosty)

To jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Haliczu. Zachowały się ruiny zamku z XIV–XVII wieku, który kiedyś pełnił funkcję obronną. Jedna z wież i część muru zostały odrestaurowane. Zamek Starosty znajduje się w malowniczym miejscu – na wysokim wzgórzu Halicz-Góra, na prawym brzegu rzeki Dniestr.

We wsi Krylos - pomnik-symbol "Miecz i Pług" (1985 – 1987)

Pomnik wznosi się na Kryloskiej Górze przy drodze Iwano-Frankowsk – Halicz naprzeciwko Muzeum Architektury Ludowej i Życia Prykarpacia. Pomnik został wzniesiony w rejonie Prokaliw Sad – miejscu, gdzie w czasach książęcych przebiegała pierwsza linia wałów obronnych Księstwa Halicko-Wołyńskiego.

Fundamenty katedry Uspienia z XII wieku

O świątyni Świętej Bogurodzicy po raz pierwszy wspomniano w kronice w związku z pochówkiem księcia Jarosława Osmomysła. Katedra była również katedrą w XIV–XVI wieku, ale nikt nie zna dokładnej daty jej zniszczenia. Nawet miejsce, w którym znajdowała się katedra Uspienia, do lat trzydziestych XX wieku było nieznane. Gdzie stała główna świątynia książęcego Halicza, szukano zarówno w obecnym Haliczu, jak i na wysokim brzegu Limnicy, oraz w Krylosie, w miejscu kościoła Uspienia. Świątynia była jednym z największych wówczas w chrześcijańskim świecie.

Obok fundamentów świątyni Uspienia stoi kaplica Świętego Bazylego. Została zbudowana w południowo-zachodnim rogu katedry w XV wieku. Zachowała się do naszych czasów praktycznie w pierwotnym stanie.

Kościół Uspienia Najświętszej Maryi Panny

Kościół Uspienia pojawił się w XVI wieku obok byłej katedry Uspienia, podczas jego budowy częściowo wykorzystano kamienie z poprzedniej budowli. Na białych blokach kamiennych, z których zbudowane są ściany kościoła, znajdują się liczne graffiti – napisy wyryte w kamieniu. Większość z nich dotyczy XII–XIII wieku. Świątynia została pięknie odrestaurowana. Ikonostas wykonał wybitny mistrz ukraińskiego malarstwa początku XX wieku Anton Manastyrski. W kościele Uspienia otwarta jest do zwiedzania i czci znana świętość – Kryloska cudowna ikona Matki Bożej.

Fundamenty kościoła Illyńskiego

Nieco dalej od Kryloskiego grodziska, na wzgórzu, obok obecnej drogi z Halicza do Iwano-Frankowska, znajduje się miejsce, w którym aż do połowy XVIII wieku działał klasztor z białokamiennym kościołem proroka Eliasza, zbudowanym w XII wieku. Szczegóły architektoniczne znalezione podczas wykopalisk w miejscu kościoła Illyńskiego, elementy dekoracyjne, a także jego forma – rotunda – wskazują, że między mistrzami ówczesnej halickiej szkoły architektonicznej a przedstawicielami zachodnioeuropejskiego budownictwa istniały bliskie relacje. Na miejscu byłego kościoła proroka Eliasza stoi symboliczny pomnikowy krzyż. Jego fundamenty zostały muzealizowane.

Książęca Studnia

Książęca Studnia uważana jest za najstarsze źródło w Krylosie. Jeszcze za czasów książęcego Halicza znajdowało się tu źródło z uzdrawiającą wodą. Legendy o pojawieniu się Książęcej Studni wciąż opowiadają lokalni mieszkańcy. W przeddzień 1100-lecia starożytnego Halicza nad źródłem wzniesiono czterometrową rotundę z pozłaconym krzyżem. Droga do studni jest wygodnie wyposażona, znajduje się tam punkt widokowy.

Grodzisko Galicji

To sakralne miejsce, które nadało nazwę całemu regionowi Ukrainy, owiane tajemnicami. Kurhan "Grodzisko Galicji" znajduje się na obrzeżach Kryloskiego grodziska, między wewnętrznymi i zewnętrznymi wałami obronnymi starego Halicza. Wielu badaczy uważa, że tutaj jeszcze w czasach przed-słowiańskich mógł być pochowany założyciel miasta. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku podczas wykopalisk w kurhanie odkryto symboliczne pochowanie z resztkami spalonej łodzi-dłubanki i wyposażeniem wojownika-nobla. Dziś zabytek został muzealizowany i jest kolejnym unikalnym obiektem Kryloskiej Góry.

System obiektów obronnych z kilkoma rzędami potężnych wałów

Centralny wał obronny książęcego Halicza został zbudowany nad rzeką Łukwą, jego długość wynosiła 624 metry. Naukowcy dokładnie zbadali, jak tworzone były te fortyfikacje, w jaki sposób wykorzystywano w nich drewniane konstrukcje, jakie funkcje, oprócz obronnych, pełniły.

We wsi Szewczenkowe - Kościół Świętego Pantelejmona

Perła halickiej szkoły architektonicznej z XII wieku – kościół Pantelejmona – jest unikalną budowlą. Ten monumentalny kościół krzyżowo-kopułowy z przykładami wyrafinowanego białokamiennego rzeźbiarstwa i licznymi rysunkami oraz graffiti na ścianach przeszedł kilka przebudów. Jednak dzięki temu, że graffiti zachowały się w dobrym stanie przez wieki, naukowcy dokładnie ustalili czas budowy kościoła – 1194 rok. Znajdował się w centrum dobrze umocnionego grodziska, być może klasztoru. Po zdobyciu Halicza przez Polskę kościół został ponownie poświęcony jako katedra. Później przekazano go klasztorowi franciszkanów w Haliczu.

Po restauracji w 1998 roku świątynia nabrała nowoczesnego, zbliżonego do pierwotnego wyglądu i ma wszystkie elementy charakterystyczne dla halickiej szkoły architektonicznej z czasów książęcych.

Obecnie kościół Pantelejmona jest czynnym grecko-katolickim kościołem.

W osadzie Bilszowce - Kościół Karmelitów i Klasztor

W osadzie Bilszowce, która leży kilka kilometrów na północ od Halicza i Krylosu, znajduje się kościół i kompleks klasztorny Karmelitów – znaczący zabytek późnobarokowej architektury XVIII wieku. Już w następnym, XIX wieku, klasztor Karmelitów w Bilszowcach był jednym z największych w Haliczy. Mnisi wydawali książki, malowali ikony, opiekowali się chorymi i szkołą, przy klasztorze istniał przytułek dla ubogich. Dzięki współpracy Generalnej Dyrekcji Narodowego Rezerwatu "Starożytny Halicz", Ministerstwa Kultury Polski oraz mnichów franciszkańskich kompleks został obecnie odrestaurowany. W kościele przywrócono wnętrze oraz częściowo freski, odrestaurowano również zachodni skrzydło cel, odbudowano utracone skrzydła i schody ceremonialne z murami podporowymi oraz wschodni mur z wejściem w formie łuku.

W skład Rezerwatu Narodowego "Starożytny Halicz" wchodzą trzy muzea:

1. Muzeum Historii Starożytnego Halicza (Krylos).
2. Muzeum Architektury Ludowej Prykarpacia (Krylos).
3. Muzeum Historii i Kultury Karaimów (Halicz).

Do Halicza można dojechać samochodem, autobusem lub pociągiem.

Miasto leży przy drodze krajowej N09, która łączy Lwów z Iwano-Frankowskiem i Mukaczewem. Odległość od Lwowa wynosi 110 km, od Iwano-Frankowska – 25 km. Można tu dojechać autobusem bez przesiadek z Równego, Iwano-Frankowska, Lwowa, Tarnopola, Czerniowiec, Chmielnickiego, a także z wielu miast obwodu Iwano-Frankowskiego. W Haliczu znajduje się stacja kolejowa, na której zatrzymują się pociągi kursujące z Kijowa, Mikołajowa, Heniczesk, Kremenczuka, Worochtu, Iwano-Frankowska, Kowla, Czerniowiec, Rachowa. Są też kilka podmiejskich pociągów elektrycznych. Biuro Rezerwatu Narodowego "Starożytny Halicz" znajduje się w centrum Halicza przy ulicy Franka 1. To sto metrów od drogi krajowej N09 (punkty orientacyjne – stacja paliw OKKO, centrum wizytowe). Obiekty wchodzące w skład rezerwatu znajdują się w kilku lokalizacjach.

Dni robocze: poniedziałek – niedziela. Godziny pracy: od 9:00 do 18:00.