Fundament Katedry Zaśnięcia, Krylos

Budynek kościelny, który należał do największych świątyń średniowiecznej Europy, główna świętość książęcego Halicza – to Katedra Zaśnięcia, czyli Kościół Najświętszej Maryi Panny. Przez wiele lat był wzorem architektury i tworzył unikalny styl regionu Halickiego. Pod względem skali świątynia ustępowała jedynie Soborowi Świętej Zofii w Kijowie i Kościołowi Dziesięcin w Kijowie. Jednak często skomplikowany los spotyka nawet tak potężne obiekty jak Świątynia Zaśnięcia. Nie przetrwała do naszych czasów; zachowały się jedynie jej fundamenty. Minęło wiele czasu od jej rozkwitu i zniszczenia, dlatego specjalistom trudno było nawet znaleźć miejsce, w którym ten gigant kiedyś stał. Dziś fundamenty Katedry Zaśnięcia w Krylosie są pod opieką Narodowego Rezerwatu "Dawny Halicz", którego częścią jest ten zabytek.

Katedra Zaśnięcia po raz pierwszy wspomniana jest w 1187 roku, w związku ze śmiercią jej budowniczego – księcia Jarosława Osmomysła. Na początku XIII wieku w katedrze odbyło się "posadzenie na halickim tronie" księcia Daniela, a nieco później w źródłach pisanych pojawia się wzmianka o wstąpieniu na tron króla Galicji, węgierskiego księcia Kolomana.

Kiedy w 1254 roku książę Izjasław bronił się w Haliczu przed synem Daniela Romanem, wojownicy Izjasława i on sam wspięli się na sklepienia kościoła i bronili się stamtąd. Mowa o konstrukcjach Katedry Zaśnięcia, co oznacza, że katedra przetrwała najazd mongolsko-tatarski lub doznała niewielkich zniszczeń i została odbudowana.

W starych rękopisach – Halickiej i Dobrylowej Ewangelii – wspomniano, że przy katedrze znajdowała się biblioteka i działał skryptorium (warsztat do przepisywania książek). Przy katedrze funkcjonowała również „szkoła Osmomysła”, o której z zachwytem i pochwałą wspominają staroruscy kronikarze.

Na początku XIV wieku w Haliczu założono metropolię – to świadczy o tym, że w tym czasie zarówno rezydencja biskupa, jak i sama budowla katedry były w dobrym stanie, a katedra, po spustoszeniu Kijowa, była, choć na krótko, największą czynną świątynią Rusi. Katedra Zaśnięcia zaczęła szybko podupadać po tym, jak Daniel Halicki rozpoczął budowę nowej stolicy – miasta Chełm (obecnie Polska) i nowej katedry św. Jana Chryzostoma.

Zachowały się również pisemne wzmianki o istnieniu w Krylosie Katedry Halickiej, datowane na XIV–XVI wiek. Wiadomo, że była tu rezydencja biskupa Hedeona Balabana. Jednak nikt nie zna dokładnej daty zniszczenia Katedry Zaśnięcia.

Inną istotną przyczyną całkowitego zniszczenia Świątyni Zaśnięcia było zmniejszenie liczby ludności miejskiej. Ludzie nie mieli już funduszy, aby utrzymać tak potężną budowlę w odpowiednim stanie. Na mocy dekretu króla Polski Kazimierza IV zabroniono budować, remontować i odnawiać starohalickie świątynie.

Z pozostałości Świątyni Zaśnięcia na końcu XVI wieku zbudowano Kościół Zaśnięcia, a także częściowo Kaplicę św. Bazylego i Zamek Starosty w nowoczesnym Haliczu. Na białych blokach kamiennych, z których zbudowano ściany Kościoła Zaśnięcia (który wyrósł kilkadziesiąt metrów od fundamentów Katedry Zaśnięcia), znajduje się wiele napisów wyrytych w kamieniu, z których większość datowana jest na XII–XIII wiek.

Miejsce, w którym znajdowała się główna świętość książęcego Halicza, przez długi czas pozostawało nieznane. Ślady dawnej Katedry Zaśnięcia poszukiwano zarówno w nowoczesnym Haliczu (przez długi czas naukowcy uważali, że Kościół Narodzenia Chrystusa jest tą kronikarską książęcą świątynią), jak i na wysokim brzegu rzeki Limnicy, oraz w Krylosie, w miejscu obecnego Kościoła Zaśnięcia. Prawie rozwiązanie tej zagadki miało miejsce dzięki Józefowi Pieleńskiemu. W 1911 roku przeprowadził on próbne wykopaliska w pobliżu Kościoła Zaśnięcia w Krylosie. Ale do odkrycia pozostała jeszcze ćwierć wieku.

Latem 1936 roku ekspedycja Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, którą, z błogosławieństwem metropolity Andrieja Szeptyckiego, kierował sławny archeolog Jarosław Pasternak, podczas wykopalisk natrafiła na masywny mur z ciosanych bloków kamiennych. To był pierwszy ślad fundamentów starej katedry książęcego Halicza.

Okazało się, że fundamenty Świątyni Zaśnięcia mają wymiary (32,5 na 37,5 metra) o półtora metra mniejsze niż największa kijowska świątynia Świętej Zofii. Materiał, z którego wykonano fundamenty, to surowo obrabiane bloki kredy i wapienia, a ściany wzniesiono z ciosanych bloków alabastru i wapienia.

Katedra Zaśnięcia miała piękne zdobienia, o czym świadczą liczne znaleziska fragmentów architektonicznych i dekoracji rzeźbiarskich. Wejścia do świątyni zdobiły portale, a zewnętrzna część budowli była dekorowana ząbkowanymi fryzami i innymi detalami.

Wewnątrz Katedra Zaśnięcia w Krylosie była również mistrzowsko ozdobiona. Podłogę wyłożono płytami alabastru i piaskowca. Ceramiczne płytki na dole zawierały reliefowe obrazy roślin i fantastycznych zwierząt. Badania fragmentów tynku z śladami fresków wykazały, że Świątynia Zaśnięcia miała malowidła wewnątrz. Prawdopodobnie znajdowało się tu przedstawienie Oranty.

Podczas wykopalisk na terenie Katedry Zaśnięcia Jarosław Pasternak odkrył kamienny sarkofag z rozkładającymi się szczątkami księcia Jarosława Osmomysła, który został tu pochowany w 1187 roku.

Samochodem należy jechać drogą N09, która łączy Iwano-Frankiwsk z Lwowem. Wieś Krylos znajduje się w pobliżu autostrady. Z Iwano-Frankiwska można dojechać autobusami "Iwano-Frankiwsk – Halicz", "Iwano-Frankiwsk – Bursztyn (Rohatyn, Lwów)" do przystanku "Krylos". Z Halicza do Krylosu (odległość między nimi to 7 kilometrów) można dojechać jednym z autobusów, które zatrzymują się w pobliżu Domu Ludowego w centrum miasta. Przystanek autobusowy w Krylosie znajduje się przy głównej drodze (to jest Dolny Krylos). Na Górę Kryloską, gdzie skoncentrowane są wszystkie zabytki, trzeba będzie iść pieszo. W Krylosie nie ma połączenia kolejowego.