Orawa (rzeka)

Orawa (Orava) to prawy dopływ Wagu w północnej Słowacji i główna rzeka historycznej krainy o tej samej nazwie. Od zapory Jeziora Orawskiego do ujścia ma 60,3 km, powierzchnia zlewni wynosi 1991,8 km², a średni przepływ u ujścia 34,4 m³/s. Orawa powstaje z dwóch odnóg: Białej Orawy, która zaczyna się na Magurze Orawskiej, i Czarnej Orawy, płynącej z Polski. Niewielka część zlewni — 358 km² — leży w Polsce i jest jednym z nielicznych polskich obszarów odwadnianych do Morza Czarnego. Przy ujściu do Wagu Orawa jest od niego szersza, ale jej średni przepływ jest nieco mniejszy — 35,6 m³/s wobec 40,9 m³/s Wagu.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Biała Orawa (37 km), umownie uważana za górny bieg rzeki, wypływa na wysokości około 1080 m pod szczytem Paráč na Magurze Orawskiej. Czarna Orawa zaczyna się w Podwilku i płynie przez Jabłonkę. Dawniej obie odnogi łączyły się koło wsi Uście, dziś wpadają do Jeziora Orawskiego — największego na Słowacji zarówno pod względem powierzchni (35 km²), jak i objętości (375,5 mln m³), o głębokości do 38 m przy zaporze. Spod zapory rzeka płynie już jako Orawa, głównie na południowy zachód, przez Twardoszyn i Niżną. Na północy podłoże budują skały fliszowe, niżej wapienne skałki, wśród których Orawa i Orawica wyrzeźbiły malowniczą dolinę.

Za Twardoszynem rzeka skręca na południowy wschód i tworzy wielkie zakola. W Orawskim Podzamczu podmywa skałę, na której stoi Zamek Orawski, potem płynie przez Dolný Kubín i Párnicę i przełomową doliną między Wielką a Małą Fatrą koło Kraľovan uchodzi do Wagu na wysokości 430,7 m. Największym dopływem poniżej zapory jest Orawica; inne to Zázrivka, Jasenovský potok, Istebnianka i Bystrička.

Co zobaczyć nad rzeką

• Jezioro Orawskie i Wyspa Słanicka — «Wyspa Sztuki», wierzchołek zatopionej wsi Słanica nad wodą.
• Drewniany gotycki kościół Wszystkich Świętych w Twardoszynie — niedaleko brzegu w Twardoszynie.
• Zamek Orawski — zamek na skale wysokiej na 112 m tuż nad rzeką, dawna siedziba całego regionu orawskiego.
• Muzeum Hviezdoslava i Biblioteka Čaploviča w Dolnym Kubinie — w mieście po obu brzegach Orawy.

Rzeka i ludzie

Nazwę rzeki zapisano po raz pierwszy w 1267 roku w formie «Arva» — w związku z Zamkiem Orawskim; słowacka forma «Orava» pojawia się w 1314 roku. Językoznawcy wciąż spierają się o jej pochodzenie: jedni łączą ją z indoeuropejskim rdzeniem oznaczającym «szybki», inni z celtyckim słowem znaczącym «bystra woda». Już w XVI wieku, w czasach kolonizacji wołoskiej, Kotlinę Orawską w dużej mierze wylesiono i podczas ulew rzeka zagrażała domom i polom. Pierwszy projekt zapory powstał już w 1870 roku, prace ruszyły 24 lipca 1941 roku, a w 1954 roku zbiornik oddano do użytku. Pod wodą znalazły się wsie Słanica, Osada, Hamry, Ľavkovo, Uście, dolna część Bobrowa i dwie trzecie Namiestowa, dlatego Namiestów nie ma historycznego centrum. Dolný Kubín, największe miasto nad rzeką, związany jest z poetą Pavlem Országhem Hviezdoslavem.

Przyroda i bezpieczeństwo

W 1997 roku cały bieg Orawy uznano za obszar chroniony «Rieka Orava» o powierzchni 441,7 ha z czwartym stopniem ochrony: chroni się tu dobrze zachowane ekosystemy rzeczne — biokorytarz o znaczeniu ponadregionalnym z rzadkimi gatunkami. Brzegi i wyspy zbiornika to jedno z najważniejszych miejsc ptaków wodnych na Słowacji. Najwięcej wody Orawa niesie w marcu i kwietniu, w czasie roztopów, najmniej w styczniu i lutym. Podczas powodzi 19 czerwca 1958 roku przepływ sięgnął 2300 m³/s, ale zapora orawska zatrzymała wtedy falę z górnej Orawy. Poniżej zapory poziom zmienia się wraz ze zrzutami wody. Numery alarmowe: 112, w górach HZS 18 300.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Z Orawskiego Podzamcza w góry prowadzi szlak Oravský Podzámok, stacja – Javorová, z Dolnego Kubína Dolný Kubín – Schronisko na Kubínskej holi, z Niżnej Nižná – Ostražica, a od ujścia w Kraľovanach Kraľovany – Stoh.

Zdjęcia: Dennis G. Jarvis, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons; TibX, CC BY 3.0, Wikimedia Commons; Oto Zapletal, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; Train 01, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.