Laborec (rzeka)

Laborec to rzeka we wschodniej Słowacji, lewy dopływ Latoricy w dorzeczu Bodrogu i Cisy. Ma 129 km długości (we wstępie słowackiej encyklopedii — 135,5 km, co czyni go dziesiątą pod względem długości rzeką kraju), a jego zlewnia zajmuje 4522,5 km², piątą co do wielkości na Słowacji. Średni przepływ u ujścia wynosi 54,5 m³/s. Laborec płynie z północy na południe przez niemal cały Zemplin i uchodzi za symbol tego regionu: od Beskidu Niskiego pod Przełęczą Dukielską przez Medzilaborce, Humenné i Michalovce na Nizinę Wschodniosłowacką.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Źródło Laborca leży na południowych stokach Beskidu Niskiego, kilka kilometrów od Przełęczy Dukielskiej, na terenie wsi Čertižné, na wysokości 682 m (źródła polskie podają 710 m). W 2005 roku słowackie przedsiębiorstwo gospodarki wodnej ustawiło przy źródle pamiątkowy kamień — z inicjatywy miejscowego leśnika i historyka Miroslava Porady. Jako rzeka górska Laborec płynie na południe przez Medzilaborce, Krásny Brod i Borov, zbierając lewe dopływy Výravę i Udavę; nad Humennem tworzą one razem z Cirochą wachlarz cieków.

Cirocha uchodzi do Laborca pod Humennem. Dalej rzeka skręca na południowy zachód, okrąża od zachodu Wyhorlat, mija Jasenov i Strážske, po czym znów płynie na południe i przecina Michalovce. Tu wody Laborca zasilają zbiornik Zemplínska šírava. Po długim odcinku bez dopływów Laborec przyjmuje koło Drahňova największy dopływ — Uż, którego większa część zlewni (1613 km², 61%) leży na ukraińskim Zakarpaciu — i koło Oborína uchodzi do Latoricy. Zlewnia jest bardzo niesymetryczna: lewa część ma 4076,7 km², prawa tylko 445,8 km², bo na zachód od Laborca równolegle płynie Ondawa.

Co zobaczyć nad rzeką

• Muzeum Sztuki Nowoczesnej Andy’ego Warhola w Medzilaborcach — w mieście nad Laborcem.
• Monaster w Krásnym Brodzie: ruiny i sanktuarium — w dolinie Laborca w Krásnym Brodzie.
• Muzeum Wyhorlackie i skansen w Humennem — w mieście przy ujściu Cirochy.
• Zemplińska Szirawa — „słowackie morze” pod Wyhorlatem — zbiornik zasilany przez Laborec.

Rzeka i ludzie

Nazwę rzeki wywodzi się od indoeuropejskiego rdzenia albh — «biały», jak w nazwie Łaby; węgierski slawista słowackiego pochodzenia Ján Melich proponował pochodzenie turecko-bułgarskie, a według legendy z anonimowej kroniki węgierskiej rzekę nazwano na cześć słowiańskiego możnowładcy Laborca, który pod koniec IX wieku rządził w Użhorodzie. Dolina Laborca, oddzielająca Pogórze Ondawskie od Gór Bukowskich, od starożytności była korytarzem transportowym: dziś biegną nią drogi nr 18, 74 i 559, a od Michaloviec do Medzilaboriec linia kolejowa Slovenské Nové Mesto – Zagórz, historyczna Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna. Poniżej Strážskego rzeka nadaje się przez cały rok do łatwej turystyki wodnej; ciekawszy dla kajaków jest odcinek od Radvani nad Laborcom do Humennego i Strážskego, ale potrzeba na nim co najmniej 80 cm na wodowskazie w Koškovcach. Przez stulecia koryto koło Strážskego przesunęło się o kilka kilometrów na wschód.

Przyroda i bezpieczeństwo

Laborec słynie z gwałtownych wezbrań. Przed budową Zemplińskiej Szirawy wraz z Użem i Čierną vodą wielokrotnie zalewał Seniańską Depresję, tworząc okresowe «Morze Wschodniosłowackie» o długości do 12 km i szerokości do 5 km — w 1924 roku pod wodą znalazła się cała wieś Senné. W listopadzie 1933 roku po ulewach Laborec i Cirocha w ciągu kilku godzin zalały okolice Humennego, tworząc jezioro o średnicy 2–3 km, a w Michalovcach poziom wody podniósł się o 6,3 m ponad normę. Po ulewach nie podchodź więc do brzegów w dolnym biegu. Numery alarmowe: 112, w górach HZS 18 300.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Z Humennego na wzgórze nad doliną prowadzi szlak Humenné, mesto – Hôrka, do zamku w Jasenovie Krivošťany – Jasenov, zamek, a na wschód od rzeki wznosi się Wyhorlat.

Zdjęcia: Plepo, Public domain, Wikimedia Commons; Ondřej Žváček, CC BY 2.5, Wikimedia Commons; ZemplinTemplar, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; No machine-readable author provided. PM assumed (based on copyright claims)., Public domain, Wikimedia Commons; Jan Starec, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.