Cerkiew św. Paraskewy w Poienile Izei: zabytek UNESCO

Cerkiew wśród polan nad Izą

Wieś Poienile Izei — nazwa oznacza „polany Izy” — leży w bocznej dolinie nad rzeką Iza w historycznym Marmaroszu. Po raz pierwszy wzmiankowano ją w dokumencie z 1430 roku, a w różnych epokach nosiła też inne nazwy; samą cerkiew nazywa się czasem cerkwią z Poienile Glodului. W 1999 roku drewnianą cerkiew św. Paraskewy wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO jako jedną z ośmiu „Drewnianych cerkwi Marmaroszu” (Wooden Churches of Maramureș).

Świątynię zbudowała społeczność wsi; według źródeł rumuńskich ukończono ją w 1632 roku (materiały okręgu podają lata 1604–1632). W pierwszej połowie XVIII wieku podwyższono ściany, w 1785 roku malarz Radu Munteanu ozdobił proskomidiarz, a w latach 1793–1794 miejscowy mistrz pomalował resztę wnętrza. Ganek dobudowano w pierwszej połowie XIX wieku. Podczas restauracji w latach 1962–1964 w podstawie ołtarza znaleziono przywilej cerkwi i antymins; antymins przechowywany jest dziś w muzeum eparchialnym w Kluż-Napoce i uchodzi za najstarszy eksponat tego rodzaju w jego zbiorach. Pod krzyżem na wieży umocowano metalowy półksiężyc — według przekazu, by uchronić cerkiew przed najeźdźcami.

Dlaczego warto

Rada Okręgu Marmarosz nazywa tę cerkiew jednym z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych zabytków regionu. Najbardziej uderza Sąd Ostateczny w babińcu: wiejski malarz przedstawił kary za całkiem codzienne przewinienia tak obrazowo, że sceny wciąż czyta się jak lekcję moralności dla wspólnoty. Sama cerkiew stoi pośrodku cmentarza w cichej wsi, z dala od głównych dróg.

Co zobaczyć

• Sąd Ostateczny na ścianach babińca: kłamca wisi za język, kobietę, która „odbierała mleko” cudzym krowom, bodą jej ofiary, chłopa, który zagarnął ziemię sąsiada, orzą pługiem dwa diabły, a tych, którzy spali podczas kazania, kładzie się na rozżarzonym łożu i każe słuchać diabelskich skrzypiec.
• Malowidła nawy i prezbiterium z 1794 roku w eklektycznym stylu, łączące tradycyjne wyobrażenia z nowymi dla epoki motywami, oraz napisy cyrylicą.
• Proskomidiarz z 1785 roku, podpisany i datowany przez Radu Munteanu, z cherubinami, słońcem i księżycem.
• Ikony z XVII–XVIII wieku: Deesis anonimowego marmaroskiego mistrza z pierwszej połowy XVII wieku oraz ikony św. Mikołaja i Zaśnięcia Matki Bożej autorstwa malarzy z monasteru Moisei.
• Wygląd zewnętrzny: prostokątny zrąb z oknami na dwóch poziomach, dach z podwójnym okapem i wieża z otwartą izbicą; dawne dzwony datowane są na 1673 rok.

Informacje praktyczne

Z głównej drogi doliną Izy koło wsi Șieu trzeba skręcić zgodnie z drogowskazem na Poienile Izei. Z miasta Sighetu Marmației to około 40 km przez Bârsanę i Rozavleę, mniej więcej tyle samo od przejścia granicznego Sołotwyno – Sighetu Marmației. Nie ma stałych godzin otwarcia: aby zobaczyć wnętrze, trzeba wcześniej zadzwonić do opiekunki Mireli Pop, +40 726 387 120 (kontakt z broszury Rady Okręgu Marmarosz, stan na marzec 2026 roku). W pobliżu stoi nowa murowana cerkiew wsi — nie należy ich mylić. Stara cerkiew jest świątynią konsekrowaną: należy ubrać się skromnie, zachować ciszę i zapytać opiekunkę o zgodę na zdjęcia we wnętrzu. Sceny Sądu Ostatecznego są bardzo dosłowne, więc dzieci warto na nie przygotować. Na zwiedzanie warto przeznaczyć 30–45 minut.

W pobliżu

• Wieś Botiza, znana z tkania wełnianych kilimów, z drewnianą cerkwią przeniesioną tu pod koniec XIX wieku.
• Cerkiew na wzgórzu w Ieud — jedna z najstarszych w Marmaroszu.
• Stara drewniana cerkiew w Bârsanie, niżej w dolinie Izy.
• Drewniana cerkiew w Bogdan Vodă.
• Stara drewniana cerkiew we wsi Rozavlea, zbudowana około 1717–1720 roku.

Zdjęcia: The original uploader was Bogdan salaj at Romanian Wikipedia., CC BY 2.5, Wikimedia Commons; Țetcu Mircea Rareș, CC BY-SA 3.0 ro, Wikimedia Commons; Țetcu Mircea Rareș, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.