Urpín

Urpín to niewysokie, ale bardzo wyraziste wzgórze (510 m) w środkowej Słowacji, wznoszące się tuż nad historycznym centrum Bańskiej Bystrzycy, na lewym brzegu Hronu. Pod względem geomorfologicznym należy do Średniogórza Słowackiego — do Kotliny Zwoleńskiej i jej części, Wyżyny Bystrzyckiej. Całe wzgórze leży w granicach miasta: od wschodu sąsiaduje z dzielnicą Uhlisko, od północy z centrum, od zachodu z Radvaniem. U jego stóp płynie Hron i biegnie linia kolejowa Zwoleń – Vrútky z przystankiem Banská Bystrica mesto, zwanym przez mieszkańców „Małą Stacją”.

Mimo skromnej wysokości Urpín dominuje nad panoramą miasta, bo stoi tuż przy centrum i widać go z wielu ulic. Bańską Bystrzycę nazywa się wręcz „miastem pod Urpínem”, a od wzgórza wzięły nazwę miejscowy zespół folklorystyczny i piwo Urpiner.

Jak dojść / szlaki

Na Urpín idzie się wprost z miasta. Najpopularniejsza jest ścieżka dydaktyczna „Serpentyny Urpína”, otwarta jesienią 2014 roku: około 3,6 km i czternaście tablic informacyjnych. Zaczyna się przy „Małej Stacji”, wspina się starymi serpentynami, okrąża szczyt i rezerwat lasostepu, a kończy w Uhlisku. W pobliżu wierzchołka biegną też regionalne znakowane szlaki KST (niebieski i żółty), lokalne pętle widokowe, górniczy „Szlak Barbórkowy” oraz odcinek Drogi św. Jakuba z Bańskiej Bystrzycy do Zwolenia. Osobna ścieżka prowadzi wschodnim stokiem do kalwarii.

Co widać ze szczytu

Z otwartych miejsc na Urpínie roztacza się panorama doliny Hronu — od wschodnich przedmieść Bańskiej Bystrzycy aż po Zwoleń — oraz okolicznych pasm: Niżnych Tatr i Wielkiej Fatry. W dole widać dachy starego miasta i koryto Hronu.

Przyroda i historia

Większość wzgórza porasta las bukowy z domieszką sosny, klonu i lipy, a wierzchołek ma typową roślinność lasostepową. Mimo sąsiedztwa dużego miasta żyje tu 35 zagrożonych gatunków zwierząt, stwierdzono około 280 gatunków pająków i wiele rzadkich roślin. Ozdobą wzgórza jest stara aleja 64 lip szerokolistnych, ważna część miejscowego ekosystemu. Od 1997 roku obszar 5,02 ha chroni rezerwat przyrody „Lasostep Urpína”.

W XVI wieku pochód osmański na północ zagrażał bogatym miastom górniczym środkowej Słowacji, a Bańska Bystrzyca, jeden z czołowych europejskich producentów miedzi, unowocześniła umocnienia. W 1587 roku na jednym z wierzchołków Urpína wzniesiono wieżę strażniczą; od starosłowackiego słowa oznaczającego strażnicę nazwę Vartovka otrzymał sam wierzchołek. Według legendy wieżę łączył z miastem tajny tunel pod Hronem. Po zniszczeniach II wojny światowej wieżę przebudowano na obserwatorium astronomiczne.

Drugim zabytkiem jest kalwaria. W XVII wieku miasto było niemal całkowicie protestanckie; w 1648 roku przybyli tu jezuici, a w 1689 roku założyli na Urpínie miejsce pielgrzymkowe. W 1713 roku na szczycie wzgórza kalwaryjskiego stanął kościół Świętego Krzyża, a rok później wzdłuż ścieżki kaplice drogi krzyżowej. Kościół i kaplice odnowiono w 2007 roku, zawieszając nowy dzwon o wadze 80 kg, a w 2008 roku obok poświęcono niewielki klasztor. W Wielkim Poście co tydzień odprawia się tu drogę krzyżową.

Urpín od dawna był miejscem wypoczynku mieszkańców: ścieżki na szczyt były niegdyś oświetlone, a do lat 60. XX wieku w każdą niedzielę po południu grały tu zespoły dixielandowe.

Bezpieczeństwo, sezon i przepisy

Spacer na Urpín jest łatwy i możliwy przez cały rok; zimą serpentyny bywają śliskie. W rezerwacie „Lasostep Urpína” chodź tylko ścieżkami i nie zrywaj roślin. Kalwaria jest czynnym miejscem modlitwy, więc zachowuj ciszę, zwłaszcza w czasie nabożeństw. W razie wypadku dzwoń pod 112; słowackie Pogotowie Górskie (HZS) — 18 300 (+421 18 300).

Ciekawostki

• W słowackich mediach „miasto pod Urpínem” oznacza po prostu Bańską Bystrzycę.
• Wieża na wierzchołku Vartovka, zbudowana w 1587 roku jako strażnica, służy dziś jako obserwatorium.
• Na samym tym miejskim wzgórzu stwierdzono około 280 gatunków pająków.

Zdjęcia: Patrik Kunec, CC BY-SA 4.0; Juraj Tatár, CC BY-SA 3.0; Lad.Szeghö, CC BY-SA 3.0; Ladislav Luppa, CC BY-SA 4.0; Twisp, Public domain — Wikimedia Commons.