Skawa (rzeka)

Skawa to prawy dopływ Wisły, górska rzeka karpacka płynąca w całości przez województwo małopolskie. Ma 96,4 km długości, a jej zlewnia zajmuje 1160 km². Skawa zaczyna się na pograniczu Podhala i Beskidów, przecina Beskid Żywiecki, Makowski i Mały, płynie między Pogórzem Śląskim a Wielickim i koło Smolic uchodzi do Wisły. Górską część zlewni zamyka profil hydrologiczny Wadowice, 21 km od ujścia: powyżej niego leży 835 km² gór.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Skawa wypływa kilkoma potokami poniżej Przełęczy Spytkowickiej na wysokości około 700 m, w pobliżu Spytkowic; górny bieg tradycyjnie nazywa się Wsiowym Potokiem. Rzeka płynie najpierw na północny wschód, potem skręca na północny zachód i mija Jordanów, Bystrą Podhalańską, Osielec i Juszczyn. Dalej przepływa obok Makowa Podhalańskiego i Suchej Beskidzkiej, gdzie przecina góry między Beskidem Makowskim a Małym, a koło Świnnej Poręby i Mucharza wypełnia nowe Jezioro Mucharskie. Poniżej zapory Skawa wypływa na Pogórze i płynie przez Wadowice i Zator do Wisły. Ma dziesiątki dopływów — Skawicę, Bystrzankę, Stryszawkę, Łękawkę, Tarnawkę i inne potoki górskie; współczynnik krętości rzeki wynosi 1,7.

Do końca XIX wieku Skawa, jak inne karpackie dopływy Wisły, miała naturalne koryto roztokowe z kilkoma nurtami; koło Zatora cały układ koryt miał do 900 m szerokości. Rzekę uregulowano jako jedną z «rzek kanałowych» związanych z budowanym od 1911 roku Kanałem Galicyjskim i do końca lat 40. XX wieku od Jordanowa do ujścia zwężono ją do jednego koryta.

Co zobaczyć nad rzeką

• Zamek w Suchej Beskidzkiej (Mały Wawel) — renesansowa rezydencja w dolinie Skawy.
• Jezioro Mucharskie — zbiornik między Świnną Porębą, Mucharzem a Zembrzycami.
• Dom Rodzinny Jana Pawła II w Wadowicach — w mieście nad Skawą, gdzie urodził się papież.

Rzeka i ludzie

Skawa ma duży potencjał powodziowy: szybko reaguje na ulewy, a jej wezbrania są gwałtowne, choć krótkie. W 1580 roku powódź zmyła całą wieś Wiglowice w dolnym biegu — przypomina o niej tylko nazwa przysiółka Laskowej. W 1783 roku wezbrana Skawa zniszczyła lewobrzeżną część Suchej, po czym władze postanowiły zbudować pierwszy most w Wadowicach. Z powodu częstych powodzi na początku XIX wieku drogę z Wadowic do Suchej poprowadzono w latach 40. tylko lewym brzegiem, choć dawny trakt między Gorzeniem a Mucharzem wielokrotnie przekraczał meandry rzeki w bród. Po powodzi z 1884 roku rząd wiedeński nakazał regulację Skawy; w 1903 roku pięciotygodniowe opady wywołały jedną z największych powodzi na całej górnej Wiśle, a 17 lipca 1934 roku w Woźnikach woda podniosła się o 5 m. Największą odpowiedzią jest Jezioro Mucharskie: projekt powstał już w latach 50., budowę rozpoczęto w 1986 roku, w latach 1988–1992 rozebrano linię kolejową Wadowice – Skawce, a zapora długości 640 m i wysokości 50 m weszła do eksploatacji w latach 2017–2020. Jezioro mieści do 161 mln m³ i chroni przed powodzią Wadowice i Kraków.

Przy zaporze średni roczny przepływ Skawy wynosi 11,5 m³/s, a w czasie suszy spada do 0,77 m³/s; teraz zbiornik gwarantuje co najmniej 6,4 m³/s.

Przyroda i bezpieczeństwo

W dolinie Skawy stwierdzono rzadkie w Karpatach rośliny wodne — rdestnice w Dąbrówce i w Świnnej Porębie. Woda w rzece jest górska, zimna i po ulewach szybko przybiera, więc nie wchodź do koryta w czasie wezbrania i nie zostawiaj rzeczy na żwirowych łachach. W górach pomaga GOPR: 985 lub +48 601 100 300, ogólny numer alarmowy — 112.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Z Suchej Beskidzkiej na grzbiety prowadzi szlak Sucha Beskidzka – Przysłop, dolinę Skawy przecinają Główny Szlak Beskidzki i Mały Szlak Beskidzki, a do Świnnej Poręby nad jeziorem schodzi Andrychów – Groń Jana Pawła II – Świnna Poręba.

Zdjęcia: Slawojar, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; Jerzy Opioła, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Slawojar2, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Silar, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; user:ukasiu, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.