Plac Odrodzenia i Pomnik Kobylarza, Kołomyja

Plac Odrodzenia to główny plac Kołomyji. Znajduje się naprzeciwko ratusza; graniczy z placem Tarasa Szewczenki oraz aleją M. Hruszewskiego; od niego zaczynają się ulice I. Muchy, Teatralna i Chornowola. Dawne nazwy to: pl. Karpinskiego (1880-1927), pl. Piłsudskiego (1927-39); pl. Lenina (1939-41, 1944-90), pl. E. Konowalca (1941). Pierwotna nazwa to pl. Rynek. Od 1990 roku, decyzją miejskiego komitetu wykonawczego, plac nosi nazwę Odrodzenia.

Miasto w swojej historii było wielokrotnie niszczone i palone, co później stało się główną przyczyną przesunięcia jego centralnej części na północ, w granice obecnego centrum miasta. Z zachowanych relacji możemy przypuszczać, że główny plac miejski powstał w połowie XVII wieku. Zgodnie z tradycyjnymi europejskimi wzorcami, plac formował duży prostokąt swoimi konturami.

Zaczynając od ulicy Teatralnej, gdzie przez długi czas znajdowała się księgarnia, jej północna granica biegła na wschód wzdłuż kompleksu handlowego "Kołomyjanka", przecinając aleję Odrodzenia (obecnie ulica Chornowola – DM), szła obok tzw. miejskich hal do ulicy Rynek (w pobliżu budynku byłego kombinatu gospodarczego) i, skręcając na południe w ulicę Rynek, gdzie dziś znajduje się główne wejście na centralny rynek spożywczy, docierała do skrzyżowania na ulicy Hetmana Mazepy (w pobliżu dziecięcego kościoła św. Josafata). Dalej jej granice rozciągały się do placu Szewczenki na zachód do ratusza, a następnie, aby zamknąć prostokąt placu, skręcały w stronę ulicy Teatralnej.

Cały ten obszar przez długi czas był w Kołomyji głównym placem Rynkiem, a pośrodku niego, zgodnie z obyczajem średniowiecza, w pierwszej połowie XVII wieku zbudowano drewniany ratusz z wieżą i szeregiem pomieszczeń usługowych dla potrzeb ówczesnego magistratu, a na pozostałym terenie odbywały się tradycyjne jarmarki.

Większość dwupiętrowych budynków, które tworzą współczesne place Odrodzenia i Szewczenki, została prawdopodobnie zbudowana w latach 70. XIX wieku. Badacz Kołomyji Leopold Weigel zauważył w swoim "Zarysie miasta Kołomyji" (1877), że "teraz wokół rozległego rynku, jak i wewnątrz niego, znajdują się murowane dwupiętrowe kamienice."

Oczywiście, budynki w centrum Kołomyji nie zachowały swojego pierwotnego wyglądu, ponieważ wielokrotnie były niszczone w czasach wojen i pożarów, remontowane i odbudowywane z pewnymi zmianami. Szczególnych zmian doznały już w okresie radzieckim pierwsze piętra, gdzie mieściły się duże państwowe sklepy zamiast małych prywatnych. Najlepiej zachowały się budynki po zachodniej stronie (nr 1-11).

• W budynkach nr 1-2 (drugie piętro) od końca XIX wieku znajdował się hotel "Grand", którego właścicielami w różnych latach byli Rifka Bagr (1913), Blitz Sender (1925), I. Witenko z wioski Żukotyn (1941-1944). Przez dziesiątki lat hotel przyjmował gości naszego miasta, wśród których byli i wybitne osobistości: Mykoła Łysenko (16-17.12.1903), który odwiedził Kołomyję z okazji 35-lecia swojej działalności artystycznej; marszałek Armii Czerwonej ZSRR Georgij Żukow ze sztabem (początek kwietnia 1944), ale z powodu bombardowania miasta przez artylerię węgierską długo się tu nie zatrzymał. W okresie ZSRR najpierw mieściła się tu powiatowa służba operacyjna NKWD, a od 1952 roku - miejska prokuratura. Pierwsze piętro wynajmowano przedsiębiorcom: na początku XX wieku w budynku nr 1 znajdował się największy magazyn towarowy i sklep odzieżowy Izidora Horna, który oferował "wszystko, co potrzebne do ceremonii ślubnych." Po zakończeniu drugiej wojny światowej mieściła się tu miejska fryzjerska, która działa do dziś. Pierwsze piętro budynku nr 2 na początku XX wieku zajmował sklep towarów "modnych i galanteryjnych" Jakoba Nadlera i K. Ramlera, w latach 20. - magazyn futer i zakład futrzarski H. Kestena i J. Ajznera. W 1925 roku mieścił się tu magazyn towarów optycznych i wyrobów jubilerskich. W latach 90. - sklep monopolowy kombinatu "Iwano-Frankowskspiryt".
• Budynek nr 4. W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku mieścił się tu oddział apteki Jewstachija Turjańskiego "Opatrzność Boża". W 1913 roku znajdował się tu także magazyn tkanin Symona Czajza, w latach 20. - sklep Leopolda Barana, kancelaria adwokacka dr. Joachima Aszkenazego, a także duży magazyn wyrobów cukierniczych. Od lat 90. - sklep "Klawdia" (pierwsze piętro). Na drugim piętrze - pomieszczenia mieszkalne.
• Budynek nr 5. Od początku XX wieku do 1939 roku działał tu sklep tkanin i sukna Jewhena Zelenieckiego. Jednocześnie w latach 30. mieściła się tu restauracja "Unijka" Piotra Kwasniuka, a także sklep z towarami alkoholowymi Braci Awner. W latach 70-90. - atelier fotograficzne.
• Budynek nr 6. W latach 1910-tych - sklep z materiałami krawieckimi Hewyurzy i Gottlieba, w latach 20. - warsztaty ślusarskie Ihnatiya Vuytsika i Efroima Kornblita, magazyn apteczny "Złoty Lew" A. Hirnlego, kancelaria właściciela browaru Brettlera. W latach 30. - sklep z wyrobami mięsnymi Franciszka Zaremby. W latach 70-90. mieściła się tu kawiarnia "Śnieżynka" (teraz - "Barwinek"). Na drugim piętrze - pomieszczenia mieszkalne.
• Budynek nr 8. Zbudowany w 1910 roku. W latach 10. XX wieku sklep z instrumentami muzycznymi oraz apteka Antoniego Sydorowicza. W latach 20. apteka Wilhelma Najdera oraz sklep z wyrobami kiełbasianymi Wizekanuka. W latach 70. sklep "Nut i wydania subskrypcyjne", od lat 90. - markowy mini-bar "Hałka", MP "Książka".
• Budynek nr 9. W pierwszej połowie XX wieku drugie piętro zajmował bank kredytowy. Jednocześnie w latach 1910-tych - sklep z przyprawami Henryka Ilnyckiego, sklep z galanterią oraz handel odzieżą męską Leona Rozengeka. W latach 20-30. - kancelarie kupca Judy Firsztaina oraz właściciela młyna Jakoba Baydafa oraz sklep jubilerski Y. Feyershteina. W latach 70-90. największa księgarnia w Kołomyji, teraz MP "Książka."
• Budynek nr 10. Do 1939 roku mieściły się tu "pokoje na śniadania" oraz apteka Jana Czarnego, w latach 40. - warsztat zegarmistrza, bufet, księgarnia. W latach 70-90. - księgarnia, teraz MP "Książka."
• Budynek nr 11. W latach 1900-1939 - restauracja i winiarnia, sklep z tkaninami Reyna Gersza, magazyn obuwia i galanterii Solomona Harliga, sklep z galanterią Samsona Banka oraz duży sklep obuwniczy niemieckiej firmy "Del-Ka." W latach 70-90. - księgarnia, teraz MP "Książka."
• Budynek nr 12. Na początku XX wieku znajdował się tu optyczny i grawerski sklep towarów alkoholowych, sklep spółdzielni handlowej "Pokucki gospodarz", która sprzedawała narzędzia żelazne, nasiona i zboża, później sklep przemianowano na "Centrosoyuz."
• Budynek nr 13. Właścicielem budynku na początku XX wieku był Hajes, który wynajmował pomieszczenia na parterze czeskiemu kupcowi Bato i J. Szusterowi.
• Budynek nr 14. W latach 1910-20. mieścił się tu kantor wymiany walut Mójzesa Hammera, magazyn mebli; w latach 20. "pokoje na śniadania" otworzyła Gitziya Teitler, pacjentów przyjmował stomatolog A. Neybauer.
• Budynek nr 15. Na początku XX wieku mieścił się tu sklep z przyprawami A. i M. Szmerzów. W latach 20. sklep Szimona Zukermana oferował klientom złoto, srebro, zegarki; działały fryzjer "Regina", warsztat zegarmistrza Kerker Haskela, sklep obuwniczy.
• Budynek nr 17. W latach 1910-tych mieściła się tu cukiernia Samuela Stolzberga, sklep warzywny "Palermo" oraz sklep Abrahama Soycheka, który organizował wystawy ukraińskich haftów. W latach 70. - kawiarnia "Buljonna" (teraz - kawiarnia "Wołoszka", apteka "Juriks").
• Budynek nr 18. W okresie radzieckim mieścił się tu sklep "Książka Techniczna", później "Prezenty." Teraz jest to firma finansowa i centrum handlowo-handlowe "Juriks."
• Budynek nr 19. W latach 20. sklep z towarami alkoholowymi Liki Ungara, w latach 30. sklep z wyrobami mięsnymi Stanisława Pikora. W latach 1942-1944 - klasy szkolne Gimnazjum Kołomyjskiego. W czasach ZSRR mieściły się tu sklepy "Jubilerski", "Chlebowy", "Tkaniny." Teraz - sklepy z wyrobami jubilerskimi oraz miejskie przedsiębiorstwo "Proswita."

Plac Odrodzenia był wielokrotnie wykorzystywany jako miejsce egzekucji: w 1878 roku stracono tu ostatniego opryszka M. Drahiryuka; w 1945 roku na terenie naprzeciwko sklepów „Jabłonka” i „Czerwona Kalina” (obecnie wejście do pawilonu mlecznego – „DM”) NKWD publicznie powiesiło kilku obywateli, w tym powstańca z sotni UPA „Spartan” - Iwana Majdańskiego z miasteczka Peczenizyn, którego imieniem obecnie nazwano jedną z ulic Kołomyji, a na jego cześć otwarto tablicę pamiątkową.

Plac Odrodzenia jest świadkiem wielu wydarzeń historycznych: 15 września 1880 roku Kołomyja uroczyście witała tutaj cesarza Austro-Węgier Franciszka Józefa z synem - arcyksięciem Rudolfem i cesarzową Elżbietą, którzy przyjechali na otwarcie Wystawy Etnograficznej; 16 września 1880 roku odbyły się tu uroczystości z okazji otwarcia pomnika F. Karpinskiego; 15 listopada 1886 roku przy ratuszu miało miejsce uroczyste spotkanie pierwszego pociągu znanej kołomyjskiej „lokalnej kolejki”, która łączyła kołomyjskie zakłady przetwórcze z złożami ropy w wiosce Słoboda Rungurska; w kwietniu 1894 roku z okazji 100-lecia zwycięstwa polskich powstańców pod Kostiuszką nad wojskami rosyjskimi w bitwie pod wioską Raczławice na ratuszu uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową; 5 czerwca 1898 roku w centrum miasta odbył się uroczysty pochód kołomyjskich Polaków, Ukraińców i Żydów z okazji 100-lecia urodzin A. Mickiewicza i odsłonięcia jego pomnika w miejskim parku. Trzykrotnie: 6 czerwca 1902 roku, 28 czerwca 1903 roku i 12 lipca 1906 roku K. Tryliowski oficjalnie organizował wielkie święta Siczowe w Kołomyji, podczas których kilkutysięczne kolumny z muzyką, w kolorowych ukraińskich strojach, z emblematami i flagami, z pieśniami siczowymi maszerowały przez park miejski przez centrum miasta w kierunku zarinka nad Prutem, aby przeprowadzić swoje główne zawody.