Synagoga chóralna, Drohobycz

Synagoga Chóralna to zabytek architektury i kultury w Drohobyczu (Ukraina), znajdujący się przy ulicy P. Orlyka. Jest to jeden z ośmiu istniejących budynków z siedemnastu (według innych źródeł dwudziestu) synagog w Drohobyczu, które istniały w mieście między pierwszą a drugą wojną światową.

Pierwsze wzmianki o obecności Żydów w Drohobyczu związane są z działalnością Wochoka, właściciela drohobyckich żup solnych i jednocześnie powiernika polskiego króla Władysława Jagiełły, i pochodzą z 1404 roku. Produkcja i sprzedaż soli przyciągała do miasta i okolic zamożnych żydowskich kupców, którzy zasiedlali tereny sąsiadujące z kopalniami.

W XV i XVI w. liczba Żydów mieszkających w pobliżu Jeziora Solińskiego i na granicy ówczesnych wsi Zvarych i Zavizhna (obecnie ulice Zvarytska i Zavizhna we współczesnym Drohobyczu) stopniowo rosła. Zaczęli produkować i sprzedawać napoje alkoholowe ("propinacia"), warzyć piwo i "shinkuvannya" (dodawanie mocy) miodu, co naruszyło monopol kościoła i magistratu miejskiego na tego typu działalność i zmusiło tych ostatnich do złożenia skargi na Żydów do sądu królewskiego. W 1578 r. król Polski Stefan Batory nadał Drohobyczowi tzw. przywilej "De non tolerandis Judaies", zakazujący Żydom przebywania w granicach miasta, a przybywającym do Drohobycza Żydom nie wolno było przebywać w mieście dłużej niż trzy dni ani zajmować się handlem poza dniami targowymi. Obecnie brak jest dokumentów archiwalnych, które wskazywałyby na obecność przedstawicieli społeczności żydowskiej w Drohobyczu w latach 1578-1616.

W 1616 r. król Polski Władysław IV Waza wydał przywilej, który został potwierdzony w 1634 r. przez starostę drohobyckiego i podskarbiego królewskiego Jana (Iwana) Danyłowicza. Na mocy tego przywileju Żydzi na przedmieściach Drohobycza otrzymali nieurodzajną działkę o powierzchni 30 morgów, czyli 1 łana (ok. 18 ha), pod budowę własnego budynku mieszkalnego i synagogi. W ten sposób powstała dzielnica żydowska, którą nazwano Łan. Wybudowana synagoga i dzielnica Łan zostały zniszczone w 1648 r. podczas szturmu na miasto przez oddziały kozackie dowodzone przez Bohdana Chmielnickiego, na co miejscowi Żydzi Aron Hoszkowicz i Lew Aronowicz złożyli skargę do lwowskiego sądu miejskiego we wrześniu 1649 r. W 1711 r. gmina żydowska otrzymała pozwolenie na budowę synagogi. W 1711 r. społeczność otrzymała pozwolenie na odbudowę synagogi, która jednak spłonęła w pożarze w 1713 r. wraz z "Łanem". W 1726 r. Żydzi otrzymali pozwolenie na budowę nowej synagogi w tym samym miejscu, pod warunkiem, że nie będzie ona wyższa ani większa od poprzedniej. W 1743 r. synagoga została przebudowana z kamienia i wyposażona w galerie dla kobiet. Budynek synagogi był wydłużony w planie z zachodu na wschód (23,7 x 12,4 m), a grubość ścian wynosiła 2,5 metra. Ta synagoga, jedyny kamienny budynek na Łanie w tym czasie, służyła jako schronienie i ochrona dla Żydów oraz jedna z dominant architektonicznych Drohobycza do czasu, gdy na sąsiedniej działce po lewej stronie w latach 1842-1865 zbudowano monumentalny budynek dużej synagogi chóralnej. Następnie przekształcono ją w bejs midrasz, a po II wojnie światowej fragmenty jej ruin wbudowano w budynek piekarni.

Budowęsynagogi chóralnej zain icjowała miejscowa gmina żydowska, kierowana od 1849 r. przez chasydzkiego cadyka Leizera Nissena Teitelbauma (rabina Eliezera Nissena Teitboima, 1786-1853). Synagoga Chóralna w Drohobyczu została zbudowana w ciągu 23 lat, od 1842 do 1865 roku, na żydowskim przedmieściu Drohobycza w Lan. W tym czasie Synagoga Chóralna w Drohobyczu była jedną z największych synagog w Europie i największą na zachodniej Ukrainie. Projekt zewnętrzny został oparty na podobnej synagodze zbudowanej w niemieckim mieście Kassel (1830 r.), wykorzystując te same romańskie pasy architektoniczne typowe dla niemieckiego stylu Rundbogen do przedstawienia fasady. Żydowska synagoga zbudowana w Kassel została zniszczona przez nazistów i obecnie można ją zobaczyć tylko na zdjęciach, podczas gdy Synagoga Chóralna w Drohobyczu jest w trakcie odbudowy.

W czasie II wojny światowej budynek synagogi służył jako stajnia. Po zakończeniu II wojny światowej mieścił się w nim magazyn tkanin, następnie magazyn soli, później sklep meblowy, a budynki gospodarcze wykorzystywano jako magazyny żywności.

Oryginalny oliwkowy kolor synagogi został ustalony na podstawie badań głównego projektanta Ukrzakhidrestavratsiya, byłego mieszkańca Drohobycza, Zenona Lagusha. Obecnie zewnętrzna część budynku jest zielonkawa. W 1939 roku, na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej, przyszły laureat Pokojowej Nagrody Nobla i szósty premier Izraela, Menachem Begin, wziął ślub w dużej synagodze chóralnej. Jego żoną była wówczas Eliza Arnold z Drohobycza.

Z drohobycką synagogą ściśle związanych jest wiele faktów historycznych, o których nie wszyscy mieszkańcy miasta wiedzą. Uważa się na przykład, że kultowy obraz drohobyckiego malarza Mauritsa Gottlieba, Żydzi modlący się w synagodze w święto Jom Kippur, jest bezpośrednio związany z drohobycką synagogą. Chociaż niektórzy historycy spierają się, czy jest to duża synagoga przedstawiona na obrazie. Istnieją sugestie, że może to być jedna z mniejszych synagog w mieście. Jednak obraz Gottlieba jest jednym z największych zabytków sztuki żydowskiej i jest przechowywany w Muzeum Narodowym w Tel Awiwie, a inny - "Chrystus nauczający w synagodze" - w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku budynek został zwrócony drohobyckiej gminie żydowskiej. Mimo to został dwukrotnie splądrowany i podpalony. Budynek popadał w ruinę, powstawały projekty jego odbudowy.

Eksperci szacują, że na odbudowę budynku potrzeba co najmniej pół miliona dolarów. Społeczność żydowska Ukrainy przystąpiła do odbudowy zabytku. Budowniczowie rozpoczęli, zgodnie z oczekiwaniami, od naprawy dachu, aby uratować to, co pozostało. Jednak Federacja Gmin Żydowskich Ukrainy (Chasydzi) nie była w stanie znaleźć niezbędnych funduszy.

Następnie społeczność żydowska Drohobycza znalazła mecenasów, którzy przeznaczyli pieniądze na wzmocnienie ścian budynku. Od listopada 2013 r. prace remontowe są kontynuowane, a fasada jest odnawiana i wzmacniana. Podobno umowa najmu pomieszczeń FEU zostanie rozwiązana.

Na obecnym etapie swojej historii budynek drohobyckiej synagogi chóralnej wykorzystywany jest jako swoista platforma dla wystaw i projektów artystycznych, w szczególności odbyły się w nim 4 wystawy akwareli Bartłomieja Michałowskiego, członka Związku Polskich Artystów Plastyków, absolwenta UMCS w Lublinie (1991), w ramach festiwalu Schulzfest (2008 - "Powrót", 2010 - "Miasto..."). 10 lat później, Kazimierz w Drohobyczu", 2012 - "Droga", 2014 - "Wiosna"). W styczniu 2020 roku przygotowaliśmy wycieczkę 3D po Synagodze Chóralnej.

Historycy odkryli, że największa synagoga w Galicji Wschodniej została niegdyś namalowana przez wybitnego polsko-żydowskiego artystę, "żydowskiego Rembrandta" (XIX w.), ucznia Jana Alojzego Matejki, kolegę i przyjaciela Iwana Franki, pochodzącego z Drohobycza Mawrzysiusza Gottlieba. Synagoga chóralna w Drohobyczu jest przedstawiona na jego obrazie "Synagoga w Jom Kipur".

Yosyp Karpin, przewodniczący gminy żydowskiej w Drohobyczu, powiedział, że od teraz synagoga będzie służyć zarówno jako budynek sakralny, jak i centrum promocji sztuki żydowskiej w mieście. Synagoga będzie również centrum tolerancji i współpracy z innymi lokalnymi kulturami. Oczywiście wystawy, koncerty muzyki kameralnej, ciekawe spotkania i spektakle będą ważnym i niezbędnym elementem głębszego poznania historii żydowskiego dziedzictwa miasta.