Muzeum Górnicze w Gelnicy i sztolnia Jozef

Muzeum Górnicze w Gelnicy (Banícke múzeum v Gelnici) to muzeum miejskie dawnego miasteczka górniczego w dolinie Hnilca, wśród Gór Wołowskich należących do Rudaw Słowackich. Mieści się w dawnym ratuszu przy placu Górniczym: budynek ukończono w 1802 roku, wykorzystując kamień z murów miejscowego zamku; powstał z renesansowego rdzenia, do którego dobudowano skrzydła w stylu baroku terezjańskiego, a nad wejściem wznosi się masywna barokowa wieża.

Pomysł gromadzenia pamiątek górnictwa pojawił się w Gelnicy już w 1766 roku, za Marii Teresy, ale zrealizowano go dopiero w latach 30. XX wieku. Dyrektor szkoły miejskiej Leopold Gruss zaczął zbierać przedmioty od rodzin górników, a po jego śmierci nauczyciel Samuel Fabriczy wywalczył dla kolekcji osobny budynek – dawną suszarnię zboża i stajnię. Muzeum otwarto po raz pierwszy w 1938 roku, ale już w marcu 1939 roku je zamknięto. Po wojnie, w 1948 roku, wystawę udostępniono ponownie, w 1963 roku po remoncie powstały nowe ekspozycje, w latach 1965–2005 muzeum było oddziałem Muzeum Krajoznawczego w Spiskiej Nowej Wsi, a od 2005 roku prowadzi je miasto.

Co zobaczyć

• Górnictwo – narzędzia i proste, lecz pomysłowe maszyny, kolekcja lamp górniczych pokazująca ich rozwój, stare mapy górnicze, drewniane modele urządzeń do wyciągania rudy, robocze i odświętne stroje górnicze oraz model wejścia do kopalni w naturalnej wielkości.
• Kowalstwo – w XIX wieku najbardziej dochodowym rzemiosłem było tu wyrabianie gwoździ i łańcuchów: miejscowi kowale wykuwali rocznie 39–40 milionów gwoździ.
• Cechy i historia miasta – godła cechowe, skrzynie, pieczęcie i szyldy; do najcenniejszych eksponatów należą rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z pierwszej ćwierci XV wieku i obraz Gyuli Szentistványiego „Śmierć górnika” (1927).
• Nowe sale – „katownia” z ławą do wymierzania kar (2017) i izba pamięci założyciela muzeum Leopolda Grussa (2024); okulary 3D i filmy animowane ożywiają pracę górników i kowali.
• Sztolnia Jozef i skansen górniczy w dzielnicy Turzov – sztolnia odwadniająca o długości ponad 1,5 km, zamknięta w połowie XIX wieku, gdy upadło wydobycie miedzi, i udostępniona zwiedzającym w 2016 roku. Obok stoją unikatowa XVII-wieczna stępa do kruszenia rudy (pochwerk), napędzana wodą ze stawu Turzov, i murowany piec hutniczy.

Informacje praktyczne

Gelnica leży przy linii kolejowej w dolinie Hnilca, a muzeum stoi przy głównym placu, kilka minut pieszo od centrum. Muzeum jest czynne w dni robocze z przerwą obiadową, bilet kosztuje 4 € (ulgowy 2 €); sztolnię Jozef można zwiedzać tylko po rezerwacji co najmniej tydzień wcześniej, a zimą jest zamknięta (szczegóły w ramce „W skrócie”). Zwiedzanie muzeum zajmuje około godziny, razem ze sztolnią pół dnia. Grupy powinny zgłosić wizytę z wyprzedzeniem; w letnie weekendy duże grupy są przyjmowane na zamówienie. Animacje i okulary 3D spodobają się dzieciom.

W pobliżu: szlaki i szczyty

Z Gelnicy rozchodzą się znakowane szlaki w Góry Wołowskie: blisko placu przebiega trasa Tatarkov Kríž – Gelnica, stacja, a od stacji prowadzi ścieżka Gelnica, stacja – Kojšov. Najwyższy szczyt okolicy, Kojšovská hoľa (1246 m), osiągniemy szlakiem Strieborná – Kojšovská hoľa. Latem dzień można zakończyć nad zbiornikiem Ružín na Hornadzie.

Oficjalna strona: gelnica.sk

Zdjęcia: Investigatio, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.