Łąki Wielkiej Jaworzyny – najwyższej góry Białych Karpat

Wielka Jaworzyna (Veľká Javorina, czes. Velká Javořina, 969,8 m) to najwyższa góra Białych Karpat (Biele Karpaty) na granicy słowacko-czeskiej, około 8 km na północ od miasta Stará Turá. Jej szczyt to szeroki, płaski grzbiet, bezleśny i pokryty rozległą łąką; po drugiej stronie granicy, po czeskiej stronie, łąki schodzą także północnym stokiem. Widać tu, jak mogą wyglądać najdalej na zachód wysunięte „połoniny” Karpat: nie wysokogórskie hale ponad granicą lasu, lecz górskie łąki kośne wśród buczyn o charakterze pierwotnym, gdzie latem na trawie leżą zwinięte bele siana. Słowacka część masywu należy do Obszaru Chronionego Krajobrazu Białe Karpaty (od 1979 roku) i do wsi Lubina.

Góra zbudowana jest z paleogeńskiego fliszu – piaskowców przekładanych cieńszymi warstwami łupków ilastych. Białokarpackie łąki to jeden z najbogatszych skarbców roślinnych Słowacji: na obszarze chronionym stwierdzono około 1200 gatunków roślin wyższych. To bogactwo stworzył człowiek: łąki przez wieki koszono raz w roku, a potem wypasano, i kwitnącymi pozostają tylko tak długo, jak są regularnie koszone i nienawożone. Właśnie dzięki takiej gospodarce rozkwitły tu storczyki – storczyki właściwe, kukułki, obuwik pospolity i dwulistnik Holubyego, nazwany na cześć miejscowego pastora i botanika. Łąki te są także jednym z największych w Europie stanowisk kilku rzadkich gatunków motyli. Stoki pod szczytem porastają dobrze zachowane buczyny i jaworzyny: po słowackiej stronie to rezerwat przyrody Veľká Javorina (83 ha, 1988), po czeskiej – ścisły narodowy rezerwat przyrody Javořina z lasem pierwotnym. W lesie rezerwatu rośnie modrosz alpejski – jedyne stanowisko tego wysokogórskiego gatunku w Białych Karpatach.

Co zobaczyć i co robić

• Łąki na grzbiecie. Od schroniska ścieżka wychodzi na otwarty, trawiasty grzbiet z kamieniem szczytowym; najpiękniej jest tu w maju i czerwcu, gdy łąki kwitną, oraz po sianokosach, gdy na trawie stoją bele siana.
• Panorama. Z bezleśnego grzbietu widać Považský Inovec, Góry Strażowskie ze Strážovem, Vtáčnik, Wielką Fatrę z Rakytovem i Ploską, zachodnią część Niżnych Tatr i Małą Fatrę od Kľaka po Wielki Rozsutec, a na północy Beskid Morawsko-Śląski z Łysą Górą. Przy wyjątkowo dobrej widoczności widać Tatry Zachodnie, Wysoki Jesionik odległy o 140 km, a nawet Alpy odległe o 180 km.
• Góra przyjaźni. Na szczycie leży kamień z napisem „Tu bratia vždy sa stretať budú” („Tu bracia zawsze będą się spotykać”): już sztuarowcy w XIX wieku spotykali się tu z morawskimi i czeskimi oświecicielami, a od 1990 roku co lato odbywa się Święto Braterstwa Czechów i Słowaków.
• Schronisko im. Holubyego (Holubyho chata, 920 m) to całoroczna chata górska 250 m od granicy. Zbudowano ją w latach 1923–1924 i nazwano na cześć botanika i etnografa Jozefa Ľudovíta Holubyego; w 1926 roku spłonęła, a w 1930 roku otwarto ją ponownie – razem z 16 ha łąki, na której już w 1931 roku rozgrywano zawody narciarskie.

Jak dojechać

To łatwa góra: na parking pod szczytem (około 890 m) prowadzi asfaltowa droga z Lubiny, a od strony czeskiej – z przysiółka Vápenky; z parkingu do schroniska 5 minut, dalej na grzbiet jeszcze 15 minut. Pieszo według znakowania KST: żółtym szlakiem Stará Turá – Veľká Javorina, Schronisko Holuby od stacji kolejowej Stará Turá przez Miškech salaš i Kachľové Grúne – 10,8 km i 3 h 05 min; niebieskim szlakiem Ścieżka kapitana Miloša Uhra z Lubiny przez pomnik SNP na Rohu – 12,1 km i 3 h 35 min. Grzbietem biegnie też czerwona magistrala Cesta hrdinov SNP (Hrad Devín, parking – Horná Poruba, U Brdárov) – z Myjavy przez Čupec lub z północy od Kamennej boudy. Z parkingu na łąki szczytowe można pójść z dziećmi; dla wózka nadaje się tylko szutrowa droga wzdłuż grzbietu.

Sezon i bezpieczeństwo

Łąki są najpiękniejsze od maja do września; jesienią i zimą grzbiet często tonie we mgle i szadzi; w dobrym roku śnieżnym jeździ się tu na nartach biegowych, a przy schronisku działają trzy wyciągi. Na obszarze chronionego krajobrazu (2. stopień ochrony) zabroniony jest wjazd i postój samochodem poza drogami i parkingami, a rowerem – poza drogami i oznakowanymi trasami rowerowymi; nie zrywaj storczyków i nie chodź po niekoszonych łąkach. Po czeskiej stronie las jest ścisłym rezerwatem z bardzo ograniczonym dostępem, więc trzymaj się znakowanych szlaków. Numer alarmowy – 112. Dane według stanu na październik 2026 roku.

W pobliżu

Najbliższe szlaki górskie prowadzą granicą na północ do Wielkiego Łopienika. Niżej, w dolinie Wagu pod zamkiem Beckov – Salaš Beckov pod zamkiem: 100% owcze sery i bryndzowe haluszki.

Oficjalna strona: sopsr.sk

Zdjęcia: Palickap, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; LiMr, CC0, Wikimedia Commons; Akul59, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; RomanM82, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.