Kościół św. Mikołaja, Zolochiv
Mikołaja w Złoczowie to XVI-wieczny zabytek architektury i najstarszy kościół w Złoczowie. W dawnych czasach był on częścią kompleksu wałów obronnych miasta i nazywany był kościołem na wałach. Do dziś zachowały się cechy obronne kościoła św. Mikołaja: grubość murów i otworów okiennych.
Jest prawdopodobne, że obecny kościół został zbudowany na miejscu starego, o czym świadczy starożytny krzyż w pobliżu kościoła. Takie krzyże pozostawiono w miejscu, gdzie znajdował się tron poprzedniego kościoła - zniszczony podczas ataków hord tatarskich lub rozebrany w celu budowy nowego.
Służył on nie tylko do odprawiania obrzędów religijnych, ale także do ochrony mieszkańców. Kościół-twierdza stanowił część obrony miasta. Po renowacji nabrała cech barokowych. Ale potężne mury kościoła i okna z otworami strzelniczymi wciąż przypominają nam o roli, jaką kiedyś odgrywał. Ulica, przy której stoi kościół, nazywa się Valova, od wałów obronnych, które kiedyś się tam znajdowały.
Od momentu powstania budynek kościoła przechodził zmiany, a swój nowoczesny wygląd uzyskał po przebudowie w 1765 roku. Fundusze na odbudowę przeznaczył starosta kaniowski Mykoła Wasyl Potockij, znany filantrop i fundator budowy soboru Wniebowzięcia NMP w Ławrze Pochajowskiej, należącej wówczas do ojców bazylianów. Ikonostas dla cerkwi został wykonany w warsztatach Klasztoru Pochajowskiego.
Najprawdopodobniej dekoracyjne rzeźby należały do rzeźbiarza Antona Sztyla, rzeźba to krucyfiks z Adamem i Ewą przykutymi do kuli ziemskiej, prorokami Janem i Mojżeszem oraz puttami Franciszka Oleńskiego. Anton Sztyl i Franciszek Olenski byli uczniami i naśladowcami mistrza Pinsla, światowej sławy rzeźbiarza drugiej połowy XVIII wieku, założyciela lwowskiej szkoły rzeźby barokowej.
Druga połowa XVIII wieku w sztuce sakralnej stworzyła ciekawy typ ikonostasu-ołtarza - rodzaj połączenia tradycyjnego ukraińskiego ikonostasu z łacińskim ołtarzem, gdzie obok głównych ikon - zastępczych, świątecznych - znajdują się postacie apostołów, proroków, aniołów w rzeźbie, a także bogate rzeźby dekoracyjne. Takie ikonostasy-ołtarze zachowały się w katedrze św. Jerzego we Lwowie, cerkwi św. Andrzeja w Kijowie, cerkwi klasztoru Pidhirtsi, katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny klasztoru Pochayiv, a także rysunek Tarasa Szewczenki, który został zastąpiony za panowania carskiej Rosji i Patriarchatu Moskiewskiego na tych terytoriach. Pozostałości takich ikonostasów można zobaczyć w muzeach. Tylko zamożne wspólnoty lub klasztory i hojni mecenasi mogli sobie pozwolić na ikonostasy-ołtarze. Oczywiście cerkiew św. Mikołaja w Złoczowie miała takich mecenasów w osobach Bazylianów i Mykoły Wasyla Potockiego. Niestety, nie ma informacji o obrazie na ikonostasie z tamtych czasów (musiał on należeć do malarzy z warsztatu w Poczajowie, którzy byli zorientowani na Łukę Dolińskiego, autora obrazu w katedrze Swiatojurskiej i niektórych nierenderowanych obrazów w katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Poczajowie). Prawdopodobnie autorem obrazów w ikonostasie był artysta Jurij Radziwiłłowski.
Na początku XX wieku, dzięki staraniom ojca-lekarza Szambelana i ówczesnego proboszcza Stepana Jurka, w cerkwi św. Mikołaja przeprowadzono prace konserwatorskie. Renowację przeprowadził monumentalista Modest Sosenko (w malarstwie sakralnym kierował się wzorami bizantyjskimi i tradycją ukraińską). Kościół został pomalowany w jego charakterystycznym stylu. Modest Sosenko namalował niektóre ikony do ikonostasu, w tym św. Jozafata, św. Andrzeja Pierwszego Powołanego, namalowane przez metropolitę Andrzeja Szeptyckiego, św. Wołodymyra, św. Olhę, św. Konstantyna, św. Helenę, św. Antoniego, św. Teodozjusza z Jaskiń, św. Cyryla i Metodego, ikony Narodzenia Pańskiego i Zwiastowania.
W czasach sowieckich cerkiew św. Mikołaja była wykorzystywana jako muzeum ateistyczne. Ikonostas został zdemontowany i wyrzucony, a pozostałości zostały uratowane przez pracowników muzeum. Fragmenty ikonostasu były przechowywane w zbiorach Lwowskiej Galerii Sztuki, Muzeum Narodowego we Lwowie i Muzeum Historii Religii.
Od 1990 r., kiedy Ukraiński Kościół Greckokatolicki został zalegalizowany, cerkiew św. Mikołaja w Złoczowie znajduje się pod opieką bazylianów.
Kościół został odrestaurowany. Dzięki staraniom hegumena, o. Wołodymyra Palczyńskiego, przeprowadzono remont budynku. Z inicjatywy opata klasztoru w Złoczowie, o. Wasyla Tuchapetsa, specjaliści z lwowskiego oddziału Narodowego Centrum Badań i Restauracji Ukrainy odrestaurowali malowidła ścienne Modesta Sosenki.
Ikonostas został odtworzony w latach 2001-2004 dzięki staraniom opata o. Kłymentija Stasowa.
Cerkiew św. Mikołaja w Złoczowie jest jedną z nielicznych zachowanych cerkwi w Ukrainie, która prezentuje najlepsze przykłady sztuki sakralnej różnych stylów (nie zatracono jedności kompozycyjnej całości).
