Dom Radenów w Čičmanach — muzeum malowanych chat

Čičmany to górska wieś w kotlinie Gór Strażowskich, niemal u źródeł rzeki Rajčanki, najwyżej położona wieś powiatu żylińskiego. Słynie z drewnianych domów zrębowych pomalowanych białymi geometrycznymi ornamentami: z daleka chaty przypominają piernikowe domki. W 1977 roku dolną część wsi ogłoszono rezerwatem architektury ludowej — jest tu 115 budynków, w tym 36 narodowych zabytków kultury. Dwa domy w rezerwacie należą do Muzeum Poważskiego w Żylinie: Dom Radenów (Radenov dom) i dom nr 42. Oba są udostępnione jako ekspozycje muzealne.

Čičmany wzmiankowano po raz pierwszy w dokumencie z 1272 roku. Mieszkańcy żyli z rolnictwa, hodowli owiec, wyrobu kapci i handlu bryndzą; w XX wieku wiele rodzin wyjechało za pracą i do Ameryki. Wielkie pożary z lat 1907 i 1921 zniszczyły stare domy zrębowe, a wieś odbudowano według dawnych wzorów — część domów według projektów architekta Dušana Jurkoviča, którego čičmiańskie domy zainteresowały już w 1895 roku. Dzisiejsze wzory pojawiły się dopiero po pożarze z 1921 roku: gospodynie przenoszą na ściany motywy z miejscowych haftów i odmalowują je, gdy tylko zaczynają blednąć. Wcześniej proste znaki malowano wapnem lub gliną głównie na narożnikach, gdzie łączyły się bale. W latach 2010–2011 muzeum odrestaurowało oba swoje domy tradycyjnymi technikami: naprawiono podłogi i piece, Dom Radenów otrzymał dach z ręcznie łupanego gontu, a ornamenty odnowiono według starych fotografii.

Co zobaczyć

• Dom Radenów — ostatni zachowany we wsi piętrowy dom zrębowy z galerią. Ekspozycja „Čičmany, czarodziejska wieś” opowiada o całym cyklu życia człowieka, zwyczajach, pracy, rzemiosłach, miejscowej architekturze, odzieży i tekstyliach. Można tu obejrzeć słynny čičmiański strój z białego płótna zdobiony gęstym haftem, malowane skrzynie, kołyskę i haftowane ręczniki.
• Dom nr 42 — ekspozycja „Mieszkanie wspólników” o wielkiej rodzinie, typowej dla Čičmian do początku XX wieku: pod jednym dachem gospodarowali razem rodzice, ich żonaci synowie, synowe i wnuki, a majątek był wspólny. Izbę z glinianym piecem o kilku paleniskach, ławami wzdłuż ścian i półkami na naczynia urządzono jak dioramę — jakby mieszkańcy dopiero co wyszli z domu.
• Sama wieś — spacer uliczkami rezerwatu wśród malowanych domów jest równie ciekawy jak muzeum. W pobliżu stoi barokowy kościół Znalezienia Krzyża Świętego z ołtarzem głównym z około 1798 roku i organami z 1738 roku.

Informacje praktyczne

Do Čičmian dojeżdża się z Żyliny przez Rajec, z Prievidzy przez Nitrianske Pravno lub Nitrianske Rudno, a także z Trenczyna przez Ilavę i Košecę. W pobliżu muzeum jest płatny parking publiczny. Ekspozycje są czynne od wtorku do niedzieli (w weekendy dłużej), w poniedziałki nieczynne; bilet do obu domów kosztuje 5 € dla dorosłych, pozostałe ceny w ramce „W skrócie”. Można płacić kartą.

Oba domy zwiedza się samodzielnie, co zajmuje około 30 minut; co pół godziny można dołączyć do objaśnień przewodnika. Grupa liczy najwyżej 20 osób, więc w sezonie lepiej przyjść rano lub wcześniej zgłosić grupę. Z psami nie można wejść do domów, a w muzealnych chatach nie ma toalet. Domy mają progi i drewniane schody; piętro Domu Radenów jest niedostępne dla wózków. Razem ze spacerem po wsi warto przeznaczyć 1,5–2 godziny.

W pobliżu: szlaki i szczyty

Čičmany otaczają lasy Gór Strażowskich i szczyty wokół Javorinki, gdzie zimą działa niewielki ośrodek narciarski. Ze wsi prowadzi szlak Čičmany – Jasenovo, a w pobliżu przebiega długa trasa Bojnice, plac – Przełęcz Javorinka, łącząca te góry z miastem, w którym stoi Zamek w Bojnicach. W drugą stronę, w Żylinie, Muzeum Poważskie ma swoją główną ekspozycję — Zamek Budatín.

Oficjalna strona: pmza.sk

Zdjęcia: Ing.Mgr.Jozef Kotulič, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Palickap, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; Schliemann, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.