Kałusz

Kałusz to miasto o znaczeniu regionalnym położone w północno-zachodniej części obwodu iwanofrankowskiego (w rejonie bojkowskim). Nazwa miasta prawdopodobnie pochodzi od słowa "kałuża", naturalnego źródła soli, z którego w czasach starożytnych wydobywano sól.

Jedną z głównych zalet miasta jest jego korzystne położenie geograficzne. Dobrze rozwinięta sieć transportowa łączy miasto z Europą Środkową i Zachodem poprzez linie kolejowe i autostrady. Sieć autostrad łączy Kałusz z innymi miastami, takimi jak Lwów (130 km), Użhorod (280 km) i Kijów (560 km). Te i inne miasta są również połączone z Kałuszem koleją. W promieniu 300 km od miasta znajdują się granice z Polską (150 km), Węgrami (300 km), Słowacją (300 km) i Rumunią (240 km), co zapewnia łatwy dostęp do Europy Środkowej i Wschodniej.

Przy wyjeździe na Kopanky, po lewej stronie, za kanałem obwodnicy rzeki Sivka, znajduje się betonowy pas dawnego lotniska, który jest obecnie wykorzystywany do wyścigów i wystaw. W odległości 30 km od Kałusza, w Iwano-Frankowsku, znajduje się lotnisko, które może regularnie przyjmować ciężkie samoloty transportowe (Boeing 767, Ił-76, Ił-86).

Terytorium miasta składa się z płaskiej części i góry Wysoczanka (dzielnica nosi jej nazwę), która została nazwana na cześć bohatera opozycji, Semena Wysoczana. Powierzchnia miasta jest podzielona przez rzeki Limnytsia, Sivka i Mlynivka. Jedna dziesiąta miasta pokryta jest lasami. Miasto jest podzielone na obszary przemysłowe i mieszkalne. Obszar mieszkalny składa się z siedmiu dzielnic: dwóch wieżowców - Stare Miasto i Nowy Kałusz oraz pięciu budynków mieszkalnych - Bania, Wysoczanka, Zahiria, Pidhirky i Khotin; ma kilka rynków: nowe miasto - Piatachok i duży rynek Barakholka, stare miasto - rynek Rynok.

Prawdopodobnie w czasach książęcych na terytorium księstwa kałuskiego istniała osada, ale nie ma o niej wzmianki w nielicznych zachowanych dokumentach pisanych z tamtych czasów, chociaż kartografowie odnotowują ją na mapach księstwa halicko-wołyńskiego z XII i XIII wieku. Ważnym czynnikiem w zasiedlaniu regionu były złoża soli znane w regionie Kałusza już w 1387 roku. Zachowało się jednak wiele dokumentów z XV wieku. Z tego czasu pochodzi pierwsza pisemna wzmianka o Kałuszu w dwunastotomowym galicyjskim grodzie (starostwo galicyjskie znajdowało się wówczas pod koroną polską), datowana na 27 maja 1437 roku. Dotyczyła ona "procesu w najbliższy wtorek po Trójcy Świętej z udziałem męża królewskiego Dragusza z Kałusza przeciwko Mytko z Kurosza". Od tego czasu Kałusz był coraz częściej wspominany w różnych księgach zemst. W 1438 r. szlachcic o imieniu Martyn był gubernatorem Kałusza. W 1440 r. istnieje wzmianka, że król Węgier i Polski Władysław III Warneńczyk upoważnił najwyższego księcia litewskiego i dziedzica Rusi Mikołaja Parawę do przejęcia wsi Kałusz z rąk szlachcica ze starożytnego polskiego rodu Piotra Odrowąża (nie ma wzmianki, że Piotr Odrowąż był starostą kałuskim). 1 maja 1447 r. Kałusz przeszedł w posiadanie Mikołaja Parawy z Lubina.

Mikołaj Parawa zginął wraz z Piotrem Odrowążem 6 września 1450 r. w bitwie pod Krasnym Polem. Jego ogromne dziedzictwo (kilkadziesiąt wsi w powiatach lwowskim, halickim i terebowelskim) otrzymał brat Stanisław z Chodcza. Od 1460 r. Kałusz i okoliczne ziemie były własnością rodu Chodeckich pochodzenia staroukraińskiego. Prawo własności zostało potwierdzone przez królów polskich. Ostatnim starostą kałuskim z tego rodu był Otton Chodecki (1457-1534).

W XIV - połowie XVI w. w Kałuszu mieszkało ponad 40 rodzin chłopskich. Według kategorii chłopi dzielili się na wolnych i niewolnych. Wolni byli (jak zapisano w aktach) "ludźmi królewskimi". Posiadali oddzielne podwórza i działki oraz mogli opuszczać wieś. Druga grupa składała się z niewolnych lub niewolnych chłopów. Wraz z pojawieniem się dworu pańskiego (wspomnianego w aktach z 1447 r.), zostali oni zniewoleni przez dwór pański. W 1435 r. rozpoczęła się polska kolonizacja, a w całym regionie wprowadzono polskie prawo i polskie sądy. Pod koniec XV wieku pozostałości starego ukraińskiego systemu veche zostały zniesione. Aby umocnić swoją pozycję, polski rząd zachęcał do zakładania parafii rzymskokatolickich. W Kałuszu zaznaczyło się to budową kościoła rzymskokatolickiego w 1469 r., który od 1478 r. posiadał szpital i szkołę.

1490-1492 - powstanie chłopskie na Podkarpaciu pod wodzą Muchy, w którym wzięli udział także mieszkańcy Kałusza, a 5 kwietnia 1464 r. król Kazimierz Jagiellończyk podarował kościołowi w Kałuszu jeden warenek soli do użytku. W 1447 r. Kałusz został wymieniony w kronikach wraz z warzelnią jako "zhupa". Z tego roku pochodzą pierwsze wzmianki o okolicznych wsiach - Nienawiłow, Zaraby, Bratkiwce, Uhrynów, Dowhe. W 1475 r. galicyjskie księgi Troi wymieniają między innymi wsie Rozhniv, Dovhe, Isakiv, Bodnariv, Liutatychi, Tuzhyliv i Pidhirky w pobliżu Kałusza.

Do 1549 r. Kałusz pozostawał wsią wchodzącą w skład starostwa galicyjskiego województwa ruskiego. W 1549 r. król Polski Zygmunt II August upoważnił hetmana koronnego, wojewodę bełskiego i starostę galicyjskiego Mykołę Seniawskiego do założenia miasta Kałusz z odpowiednią jurysdykcją samorządową. Od tego roku Kałusz stał się "wolnym miastem" na prawie magdeburskim z własnym herbem, który przedstawia trzy piece solne na czerwonym tle, co wskazuje na produkcję soli jako główny przemysł. Stał się również centrum starostwa niegrodowego, które zostało oddzielone od starostwa galicyjskiego grupą pobliskich wsi. W mieście ustanowiono magistrat (radę miejską) i wybudowano ratusz, który spłonął w czasie wojny narodowowyzwoleńczej (na początku XX w. wybudowano nowy ratusz, który został zniszczony w XXI w.). Na jego czele stał burmistrz wybierany przez mieszkańców. Pierwsza warzelnia soli została podarowana nowo wybudowanemu kościołowi. W 1553 r. król przekazał warzelnię szlachcicowi Semiakowskiemu za jego lojalną służbę dla korony. Ostrzegł jednak, że w przypadku wygaśnięcia rodu w linii męskiej dar wróci do korony, tj. do majątku królewskiego.

1550. Dokumenty wspominają o słodowni pańskiej. Za warzenie piwa browar płacił 3 grosze. Warzono tu dwa piwa tygodniowo. Warzono też piwo podwórzowe, które przeznaczano na potrzeby magistratu. Dochody generowane przez te browary są dość wysokie w porównaniu z innymi. Z rozkazu króla na wzgórzu miasta wybudowano zamek, otoczony od samego dołu murami obronnymi. Budynki należące do zamku były połączone podziemnymi przejściami. Kałusz, podobnie jak inne miasta Galicji, został przekształcony w twierdzę do walki z najazdami tureckimi i tatarskimi.

Według lustracji (opisów dóbr królewskich) z lat 1565-1566, miasto "leżało pod górami nad rzeką Siwką i drugą rzeką Czeczwą (obecnie Młyniwka)", w Kałuszu znajdowało się dziesięć słonych źródeł, a kilka w okolicznych wsiach. Wszystkie kronikarskie wzmianki o rzece Siwce związane są z wydobyciem soli. W staropolskich zapiskach czytamy: "Na Siwce ciągną sól palem. Sivka to strumień, nad którym leży miasto". Młynówka to rzeka stworzona przez człowieka, o długości 12 kilometrów, będąca wynikiem wielu lat pracy i wielu ludzi. Według jednej z wersji została wykopana przez tureckich więźniów. W opisie starostwa kałuskiego z 1565 r. znajduje się zapis, że "chłopi z Zahirii musieli zrobić bramę w młynie".

W pobliżu Kałusza znajdowała się warzelnia soli, która wykorzystywała solankę z trzech studni.

1594, lipiec: tatarski najazd na Kałusz. Miasto zostało doszczętnie zniszczone (miasto zostało spalone podczas ataku na Galicję z powodu błędnych obliczeń dowództwa koronnego). Na początku XVII w. starostą kałuskim został Jakub Sobieski, ojciec króla Jana III Sobieskiego, po nim Łukasz Żółkiewski, a od 1635 r. Tomasz Zamoyski. Na początku XVII w. w Kałuszu urodził się ukraiński malarz i rzeźbiarz, malarz ikon Pawło Gabrielowycz (Hawryłowycz). W latach 1698-1704 pracował pod kierunkiem Hioba Kondzelewycza nad ikonostasem w Bohorodczanach. Jego dziełem jest także krzyż procesyjny i ikonostas w starej cerkwi w Nowicy.

Z dawnych akt dowiadujemy się o odbudowie miasta na początku XVII wieku. Po największych zniszczeniach dokonanych przez Tatarów w latach 1617, 1620, 1621 i wielkim pożarze, Kałusz został odbudowany w nowej osadzie. Proces odbudowy Kałusza trwał od 1616 do 1630 roku, kiedy to miasto zyskało nowy wygląd. Centrum miasta z bocznymi kwartałami i wąskimi uliczkami było częścią ufortyfikowanej części. W centrum utworzono prostokątny plac, na środku którego zbudowano drewniany ratusz, który został zastąpiony kamiennym w połowie XVII wieku (jesienią 1648 roku, w okresie Chmielnickiego, spłonął). Ratusz był otoczony ze wszystkich stron sklepami, w których rzemieślnicy sprzedawali swoje towary. Za ufortyfikowanym centrum miasta znajdowały się przedmieścia kałuskie - nazywano je Haliczem, Lwowem i Doliną. Znajdowały się tam ulice Pańska, Zamkowa, Kostelna, Halicka, Pid Valom (obecnie Pidvalna), Za Valom i Na Hrebli (Na Zaporze). Warzelnia znajdowała się na obrzeżach miasta, a Zahiria była wówczas podmiejską wioską. W 1565 r. sól produkowano w 3 łaźniach z 4 wieżami, które były dzierżawione przez dwóch miejscowych mieszczan. Jedna należała do starosty, a druga do kościoła. W 1569 r. w Kałuszu, w centrum miasta, znajdowały się dwa domy, z których jeden zajmował miejscowy starosta, a drugi woźnica. W połowie XVI w. w Kałuszu znajdowała się "karczma wódczana". Nad rzeką Czeczewą znajdował się młyn, w którym pracowały dwa koła mączne, a trzecie było młynem do wyrabiania ciasta. Budynki kościelne znajdowały się zarówno w centrum miasta, jak i na przedmieściach. Kościół katolicki, zbudowany z drewna świerkowego, stał w pobliżu muru zamkowego w mieście, a główny kościół św. Michała stał po drugiej stronie muru zamkowego.

Mieszkańcy Kałusza podjęli wielkie wysiłki, aby wyzwolić się spod panowania polskiego podczas ukraińskiej wojny o niepodległość prowadzonej przez Bohdana Chmielnickiego. Jesienią 1648 r. w mieście utworzono ukraiński samorząd, na czele którego stanął burmistrz Hryc Wołykowicz. Iwan Korytko (Hrabiwskij), ksiądz z Hrabiwki, poprowadził powstanie w 20 wsiach powiatu kałuskiego, w którym w październiku-listopadzie 1648 r. wzięło udział do 5000 osób. Po wyzwoleniu starostwa kałuskiego od polskich najeźdźców, powstańcy pod wodzą Iwana Korytko z powodzeniem działali w rejonie Doliny, gdzie połączyli się z armią Semena Wysoczana. W grudniu 1648 r. nadleśniczy starostwa, Danyło Makowski, wykorzystał zamieszanie wśród buntowników, aby niespodziewanie zdobyć Kałusz, uwięzić przywódców powstania pod wodzą Iwana Korytko i przywrócić w mieście stare szlachecko-patrycjuszowskie rządy. Przywódcy powstania zostali zakuci w kajdany i wtrąceni do twierdzy zamkowej. Następnie władze polskie zwolniły majątek Danyła Makowskiego z podatków i przyznały mu część ziemi miejskiej. W tym samym miesiącu w Kałuszu szlachta zabiła ponad 200 chłopów, którzy brali udział w powstaniu. W najbardziej brutalny sposób szlachta rozprawiła się z trzynastoma przywódcami powstania. Rejestr poddanych starosty, opracowany przez Danyło Makowskiego, stwierdza, że "pułkownik Iwan Hrabiwski, burgrabia nowego rządu ukraińskiego, Hryc Wołykowicz, mieszkaniec rajonu Iwan Owsianikow, Fedir Krawec, Jurko Kobelik zostali zabici na stosie, a Protsko został "poćwiartowany". Pip Kostyk, Les Oryszczak, Fedko Szwiec, Matwiej Szwiec i mieszczanin Malecki zostali "zamęczeni na śmierć", a mieszczanin Petro Kozak został "rozstrzelany". 1649 - Trybunał Generalny Lubelski skazał uczestników powstania w powiecie kałuskim na śmierć "przez zakłucie mieczem". Wyroki wykonano w 1650 r.

• Czerwiec 1649 r. - funkcję starosty kałuskiego zaczął pełnić szlachcic Jan Sobipan Zamoyski, który w 1655 r. w pełni nabył prawa do starostwa kałuskiego i nazywał siebie "własnym panem na Kałuszu". Po nim starostwo kałuskie otrzymał Jan Sobieski. W 1703 r. starostwo kałuskie przeszło w ręce Stefana Potockiego, a następnie Stanisława-Ernesta Denhoffa.
• 16 października 1672 r. wojska Jana Sobieskiego, w tym mieszkańcy Kałusza, pokonały duży oddział tatarski pod dowództwem chana Selima Gireja. Duża liczba osób (w tym ponad 1000 dzieci) została uwolniona z niewoli. Król Sobieski zbudował dla nich sierociniec w mieście.
• W 1675 r. hordy tatarskie zostały po raz drugi pokonane pod Kałuszem przez wojska polskie dowodzone przez wojewodę kijowskiego Andrija Potockiego, założyciela miasta Stanisławów.
• 1731 - w mieście zbudowano drewniany kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (później przebudowany).
• 1765 - w mieście były 64 duże i 194 małe domy chrześcijańskie (należące do Polaków i Ukraińców). W tym czasie w mieście znajdowały się 2 kościoły i cerkiew.
• W 1767 r. Kałusz ucierpiał w wyniku dużego pożaru, który wybuchł samoistnie. W 1770 r. miasto zostało wyludnione przez epidemię cholery. W okolicznych wsiach znajdują się masowe groby zmarłych podczas epidemii. Prawie połowa mieszkańców Kałusza i jego przedmieść zmarła na "zarazę".
• W 1771 r. kałuskie żupy solne posiadały 12 studni. Zatrudniała 33 rzemieślników (w tym 5 bednarzy). W pobliżu warzelni znajdowała się kuźnia, w której wytapiano żelazo i produkowano surówkę dla warzelni. Później rząd austriacki wprowadził państwowy monopol na sól i zakazał prywatnego korzystania z zasobów mineralnych ziemi.

Kościół Narodzenia Pańskiego

Jeden z najstarszych kościołów w mieście, kościół Narodzenia Pańskiego, pochodzi z XV w. W średniowieczu gromadzili się wokół niego ukraińscy mieszczanie, rzemieślnicy, kupcy i zwykli ludzie z przedmieść Kałusza. Na początku XVII wieku zorganizowali oni bractwo kościelne. Matka Cerkiew Narodzenia Pańskiego stała po drugiej stronie zamku w samym mieście, na od dawna poświęconej ziemi. Miał dzwonnicę z czterema dzwonami. W pobliżu kościoła znajdował się starożytny cmentarz otoczony drewnianą tratwą. W XVIII w. w kościele znajdowały się księgi kościelne ze starodruków: drukowana Ewangelia i książeczka do nabożeństwa wydane w drukarni Lwowskiego Bractwa Stawropolskiego. Były też dwa inne modlitewniki, z których jeden został wydany w drukarni unickiej. Oprócz tych publikacji w kościele przechowywano inne stare druki: dwa triodiki, trifolium, oktoich, chasos i trzy księgi liturgiczne. Ze starego kościoła przeniesiono obrazy o wysokich walorach artystycznych. Prawdopodobnie w cerkwi Narodzenia Pańskiego pod dzwonnicą znajdowała się osobna kaplica Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Tron w cerkwi był "ciesielski", nie malowany. Na tronie stał drewniany krzyż. Po bokach znajdowały się drewniane lub cynkowe latarnie. We wszystkich wsiach dekanatu kałuskiego były po dwie lub nawet jedna, a w cerkwi Narodzenia Pańskiego jest ich 9, dziewiąta potrójna. Były też dwie kadzielnice, w tym jedna ze srebrnymi łańcuszkami. Na ikonach wierni zawieszali różne dary. Na początku 1740 r. na ikonach plebańskich w cerkwi było 6 srebrnych koron, 6 podobnych tabliczek, 4 koronki z małych korali i 4 "jedwabniczki". W cerkwi było 6 fularów, 2 chorągwie i pięknie opakowana Ewangelia.

Ołtarz z tej cerkwi zachował się do dziś i obecnie znajduje się w kościele św. Michała Archanioła w Kałuszu. Krótki opis: został wykonany w XVIII wieku w stylu zachodniego baroku. Na ołtarzu znajdują się obrazy z późnego okresu: "Narodzenie Chrystusa" i "Ofiara Abrahama". Niemniej jednak można w nich wyczuć pewne cechy wczesnej ikony. Ołtarz wieńczą rzeźbione postacie Boga, Stwórcy Wszechświata, świętych Cyryla i Metodego oraz anioła. Historia cerkwi kończy się pod koniec XVIII wieku. Jest to prawdopodobnie spowodowane budową cerkwi św. Michała Archanioła w 1771 roku.

Zamek w Kałuszu

Niewielu dzisiejszych mieszkańców Kałusza wie, że w mieście znajdował się średniowieczny zamek, który w czynach nazywany był zamkiem starościńskim, gdyż w latach 1549-1778 był siedzibą starosty niegrodowego kałuskiego. Po drewnianych i kamiennych budowlach zamkowych nie zachował się żaden ślad. Na początku panowania austriackiego zamek kałuski został zburzony. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku kamienie były częściowo wykorzystywane przez magistrat miasta, a częściowo przez mieszczan na własne potrzeby. Niestety ówcześni architekci, artyści i władcy austriaccy nie pozostawili nam żadnych planów, schematów czy rysunków zamku.

Kamil Barański sugeruje, że zamek obronny istniał w Kałuszu już w XIII wieku, kiedy pojawili się tu węgierscy górnicy jako specjaliści. Od tego czasu, jego zdaniem, przedmieście nazywało się Bania, a miasto otrzymało w herbie krzyż węgierski nad piecem solnym. Jednak Węgrzy byli koczownikami, a na samych Węgrzech w tym czasie nie było takich zawodów i specjalistów, a fikcje o Węgrach zostały wykorzystane przez Polaków do ukrycia prawdziwej ukraińskiej historii. A słowo bania nie jest węgierskie, ale starosłowiańskie i jest wspólne dla wszystkich języków słowiańskich, a nawet przeniknęło do włoskiego, a stamtąd wróciło do ukraińskiego jako "błoto".

Po raz pierwszy natrafiamy na wiarygodny opis zamku Kałusz w lustracji królewskiej z 1661 roku. Stwierdza się w nim, że zamek ma wejście do miasta, gdzie znajduje się brama zamkowa, w której znajduje się pomieszczenie składające się z jadalni ze spiżarnią. Następnie było 8 komnat z pokojami. Znajduje się tam duża żeliwna armata, 2 żelazne armaty i 10 haków. Kilka pomieszczeń znajdowało się również przy wyjściu z zamku do ogrodu orzechowego. 1 sierpnia 1636 r. zamek w Kałuszu odwiedzili królowa Marysieńka Sobieska i kanclerz Andrzej Załuski, by wziąć udział w komisarskim procesie niewiernych Żydów. Lustracja z 1771 r. - zamek miejski otoczony jest wałem od strony wschodniej, który posiada ogrodzenie. Od strony zachodniej ogrodzenie na kamiennych podmurówkach; od południa, od cmentarza, zamek ogrodzony chrustem, a od północy płotem z daszkiem. Brama wjazdowa do miasta wykonana jest z kamienia. Znajduje się przy niej wartownia. Na szczycie zamku znajduje się rezydencja z otaczającym ją gankiem. Wszystkie budynki zamkowe połączone były podziemnymi przejściami, których pozostałości istniały jeszcze przed początkiem XX wieku. Miejsce, w którym znajdowała się poczta, w czasach austriacko-polskich było niegdyś królewskim terenem łowieckim.

Jako część imperium Habsburgów

Podczas pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Kałusz, wraz z całą Galicją i częścią Wołynia, znalazł się pod panowaniem Austro-Węgier. Miasto Kałusz było miastem wojewódzkim. Podlegało administracyjnie i finansowo powiatowi stryjskiemu.

25 września 1772 r. społeczność Kałusza, która zebrała się przy kościele św. Walentego, odczytała uniwersał cesarzowej Marii Teresy o przyłączeniu regionu do Austro-Węgier.

Ze względu na nieprzejezdność drogi, Austria zbudowała państwową autostradę karpacką przez Kałusz. Biegła ona ze Słowacji przez Przełęcz Jabłonowską, a następnie przez Żywiec, Nowy Sącz, Jasło, Sambir, Stryj, Dolinę, Kałusz, Stanisławów, Kołomyję i dalej do Czerniowiec[10]. Wkrótce po tych drogach zaczęła kursować "poczta", a następnie dyliżanse, tak zwane szybkie lub zwykłe, które były używane przez długi czas.

Rzemieślnicy i specjaliści z różnych branż przemysłowych zaczęli tu produkować sól, saletrę, potaż itp.

W okresie panowania polskiego (do 1772 r.) wójtami Kałusza byli August Ołeksandr Czartoryski i Adam Kazimierz Czartoryski. Po nich Kałusz przeszedł w posiadanie księcia koronnego Stanisława Lubomirskiego, który natychmiast zakazał prywatnych warzelni soli (w 1782 r. Lubomirski oficjalnie otrzymał starostwo kałuskie od "skarbu Austrii"). W 1783 r. prywatne warzelnie soli w Kałuszu przestały istnieć, a zaczęła działać warzelnia państwowa.

W 1784 r. w pobliżu Kałusza założono niemiecką osadę (kolonię) Nowy Kałusz (w 1881 r. mieszkało tam 577 mieszkańców).

Wiadomo, że w 1786 r. w mieście zaczęła działać miejscowa szkoła z nauką języka niemieckiego, a w 1811 r. otwarto dwuklasową szkołę ludową z 50 uczniami. W 1832 r., oprócz publicznej szkoły trywialnej założonej przez państwo, istniała szkoła parafialna przy kościele św. Michała (o której źródła wspominają już w 1782 r.). Już w 1847 r. w Kałuszu istniała czteroklasowa szkoła dla chłopców i jednoklasowa szkoła dla dziewcząt.

W 1790 r. założono cmentarz miejski, a w 1792 r. zbudowano w mieście drewniany kościół św. Andrzeja, znajdujący się na Zahirii.

W maju 1804 r., podczas pogłębiania kopalni w pobliżu Kałusza, znaleziono tak zwane "gorzkie" sole - kainit i sylwinit. Struktury biznesowe uległy zmianie, a w 1867 r. założono spółkę akcyjną w celu zagospodarowania złóż potażu. Dwa lata później w Kałuszu zbudowano fabrykę do przetwarzania rud potażu.

Na początku XIX wieku, w 1808 roku, bracia Felczyńscy, mieszkańcy Kałusza, założyli w Kałuszu fabrykę, która odlewała słynne dzwony[12][13]. Początkowo mieściła się ona przy ulicy Króla Jana Sobieskiego (dziś jest to teren magistratu i gimnazjum nr 1). Dzwony Felczyszky'ego zdobyły Grand Prix na wystawach światowych w Liège w Belgii (1927) i w Paryżu (1928). A 12 gwizdków pod nazwą "Harmony" zostało odlanych dla jednej z katedr w USA.

Od 1811 r. Kałusz był częścią stanisławowskiej administracji państwowej, która obejmowała dzisiejsze terytorium obwodów iwanofrankowskiego i tarnopolskiego. W 1850 r., w ramach reformy administracyjnej, utworzono okręg kałuski (betsirk), który obejmował okręgi sądowe Kałusz, Woynyliw i Zhydachiw. W 1867 r. kolejna reforma zmieniła konfigurację okręgu, który od tego czasu obejmował 90 wsi.

1 stycznia 1875 r. uruchomiono Kolej Arcyksięcia Albrechta i otwarto stację Kałusz.

W 1876 r. w Kałuszu założono Bank Ludowy.

Po zniesieniu pańszczyzny w Galicji w 1848 r. wprowadzono instytucje demokratyczne, zezwolono na nauczanie dzieci w języku ojczystym i otwarto czytelnie. W 1884 r. Iwan Franko odwiedził Kałusz i podczas festiwalu literacko-artystycznego w Domu Ludowym wygłosił wykład o Samili Kiszce (obecnie w Kałuszu znajduje się muzeum rodziny Iwana Franki). Na przełomie XIX i XX w. w Kałuszu powstała filia Prosvity.

Dużą popularnością w mieście cieszył się zorganizowany w 1890 r. chór i orkiestra czytelni "Wczesny świt". Składał się z 21 osób, które śpiewały i grały na instrumentach dętych. W 1893 r. położono wodociąg miejski o długości 2,5 km z Limnyci przez Chotin i Zahirię. W 1909 r. w Kałuszu otwarto kino.

Gaz ziemny odkryty podczas odwiertów w 1910 r. był wykorzystywany do oświetlania miasta lampami ulicznymi, a od 1933 r. - do ogrzewania. W latach 1912-1913 w pobliżu Kałusza założono szyb naftowy, ale zamiast ropy odkryto złoża gazu palnego[16]. Przez długi czas nie był wykorzystywany, potem służył do ogrzewania kopalni potażu, kotłowni w Borysławiu i Drohobyczu[16]. Podjęto próby wykorzystania gazu również do ogrzewania pomieszczeń.

W 1912 r. w Kałuszu zbudowano pierwszą elektrownię, która miała ułatwić wydobycie potażu. Później produkowana przez nią energia elektryczna była wykorzystywana na potrzeby miasta.

Zabytki architektury

Łącznie w Kałuszu i okolicach znajduje się 45 zabytków architektury o znaczeniu lokalnym. Do najważniejszych zabytków historycznych i architektonicznych miasta należą:

• Kościół św. Walentego (1844) - zbudowany w stylu neogotyckim kościół jest prawdziwą wizytówką miasta.
• Kościół św. Michała Archanioła (1910-1913)
• Dom Ludowy (1907) - zbudowany w stylu secesyjnym z wieloma elementami klasycyzmu.
• Budynek mieszkalny przy ulicy Płoszcza Herojowa 22 (XVII-XVIII w.) jest jednym z najstarszych w mieście.
• Dom Towarzystwa Sokilskiego (sala koncertowa Kałuskiego Kolegium Kultury i Sztuki) - (połowa XIX w.)
• Kościół św. Andrzeja (1792 r.)
• Szkoła nr 1 w Kałuszu (początek XIX w.)
• W dawnej synagodze żydowskiej znajduje się obecnie Muzeum Historii Regionalnej i Wiedzy Lokalnej Kałusza (1930), zbudowane w stylu konstruktywizmu z elementami modernizmu.
• Znajduje się tu również Muzeum Rodziny Iwana Franki.

Obecnie w Pałacu Lodowym Stepana Bandery w Kałuszu odbywają się turnieje hokeja na lodzie, w których gra drużyna z Kałusza. Jest on również otwarty dla publiczności.