Rezerwat Przyrody "Horgany", Nadwórna

"HORGANY" – rezerwat przyrody położony w rejonie Nadwórna w obwodzie Iwano-Frankiwskim. W odniesieniu do administracyjno-gospodarczego, terytorium rezerwatu podzielone jest na dwa działy badawcze ochrony przyrody – Horganskie i Czernikowskie. Powierzchnia: 5344,2 ha, strefa ochronna wokół – 3713,6 ha. Podporządkowanie: Ministerstwo Ekologii i Zasobów Naturalnych Ukrainy

Odwiedzanie terytorium w celach turystycznych jest zabronione. Za zgodą administracji i w towarzystwie pracowników rezerwatu możliwe jest odwiedzanie terytorium tylko przez naukowców.

Rezerwat przyrody "Horgany" jest naturalnym wzorcem nietkniętej działalnością człowieka centralnej części Ukraińskich Karpat i zawiera jedyną masę pierwotnego lasu reliktowego z wczesnego okresu holoceńskiego – sosny cedrowej europejskiej w Europie i na świecie. Obejmuje ciągłą masę trzech stref klimatycznych i pięciu pionowych poziomów pierwotnej, reliktowej i endemicznej roślinności, biotopów i populacji świata zwierzęcego. Rezerwat zawiera jedyną ciągłą w poziomie i pionie strefę pięciu subformacji pierwotnych lasów i demonstruje etapy rozwoju pierwotnej roślinności z wczesnego holoceńu. Na kamienistych osypiskach zachowały się jedne z najbardziej odpornych osiedli polodowcowych sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) i ciemnej brzozy (Betula obscura). W Horganach znane są największe ośrodki reliktowej dendroflory i odsłonięcia macierzystych skał, które mają znaczenie naukowe dla badania historii rozwoju pokrywy roślinnej w okresie postglacjalnym oraz badania dynamicznych tendencji górskich i wysokogórskich ekosystemów w związku ze zmianą warunków klimatycznych.

Pierwszy rezerwat sosny cedrowej europejskiej (wcześniej nazywanej cedrą) w Ukraińskich Karpatach został utworzony w górnych partiach rzeki Limnicy w pobliżu wsi Jasen w 1919 roku. Miał powierzchnię 178 ha i nazywał się "Horgany". Później dołączono do niego jeszcze 2589 ha. W 1935 roku również w dorzeczu rzeki Limnicy, w rejonie "Jajce" na terenach własności Kościoła greckokatolickiego, utworzono "Rezerwat Cedrowy" o powierzchni 255,19 ha, a dwa lata później w okolicach góry Grofa – Ukraiński Park Przyrody o powierzchni 1800 ha.

W dorzeczu rzeki Bystrzycy Nadwórniańskiej, gdzie obecnie funkcjonuje rezerwat przyrody "Horgany", w latach 30. XX wieku utworzono rezerwat cedrowy "Tawpyshirka" o powierzchni 583,85 ha, który obecnie nazywa się państwowym rezerwatem "Tawpyshyrkivski" i wchodzi w skład Bystrzyckiego Leśnictwa Państwowego "Nadwórniańskie Leśnictwo".

W 1940 roku rząd Ukraińskiej SRR wydał uchwałę "O organizacji państwowego rezerwatu przyrody "Horgany" (50 tys. ha), który z powodu wybuchu II wojny światowej nigdy nie został w pełni zorganizowany. W latach 50-80. XX wieku na terenie Nadwórniańskiego Kombinatu Leśnego utworzono szereg rezerwatów, pomników przyrody i obszarów chronionych. W 1974 roku na wniosek Yu.V. Jurkiewicza zorganizowano Horganskie Leśnictwo Rezerwatu. Yu.V. Jurkiewicz pracował jako starszy leśniczy Nadwórniańskiego Leśnictwa od 1946 roku, a po reorganizacji leśnictwa, przemysłu leśnego i drzewnego w 1959 roku aż do przejścia na emeryturę w 1971 roku – jako zastępca dyrektora ds. leśnictwa Nadwórniańskiego Kombinatu Leśnego.

Rezerwat przyrody "Horgany" został ustanowiony Dekretem Prezydenta Ukrainy z dnia 12 września 1996 roku nr 831/96, o powierzchni 5344,2 ha. Do jego terytorium włączono rezerwaty krajobrazowe o znaczeniu ogólnopaństwowym "Dżurdży" i "Sadki", a także obszary chronione "Czernik", "Gniłyak", "Nowobudowa", "Elmy", "Dovżyniec", "Stoly".

Zarządzeniem Iwano-Frankiwskiej Obwodowej Administracji Państwowej z dnia 3.02.1997 r. wyznaczono strefę ochronną o szerokości 750-1100 m wokół pięciu jednostek leśnych graniczących z rezerwatem. Największe wysiłki w tworzeniu rezerwatu włożyli: Yu.V. Jurkiewicz, P.A. Trybun, K.K. Smaglyuk, M.V. Czerniawski, R.M. Jaczyk, Ye.M. Bakalenko, którzy uzasadnili celowość utworzenia rezerwatu, oraz Ya.I. Dutsyn, T.M. Oleksiv, V.O. Sawyuk, H.O. Maslyak, M.M. Prychodko, M.B. Szpilczak oraz K.O. Turczak, którzy zrealizowali uzgodnienia i przyczynili się do jego zatwierdzenia i ustanowienia.

Rezerwat "Horgany" to przede wszystkim wzorcowe obszary przyrody, które są zachowane w naturalnej, niezmienionej formie.

Rezerwat przyrody "Horgany" to instytucja ochrony przyrody i badań naukowych. Jego główne zadania to: ochrona i zachowanie kompleksów i obiektów przyrodniczych, prowadzenie badań naukowych i obserwacji stanu środowiska naturalnego, opracowywanie zaleceń dotyczących ochrony przyrody oraz rozpowszechnianie wiedzy ekologicznej.

Horgany zajmują centralną część Ukraińskich Karpat, trudną do dostępu z powodu bardzo stromych zboczy i kamienistych osypisk. Rezerwat obejmuje zbocza gór od 710 m n.p.m. aż do grzbietów: Dovbushanka (1754,6 m n.p.m.), Vedmezhyk (1736 m), Polensky (1693,6 m), Pikun (1651 m), Kozii Horgan (1616), Skalky Verkhni (1596,8 m), Babyn Pohar (1478 m), Skalky Nyzhni (1300 m n.p.m.), które rozciągają się z północnego zachodu na południowy wschód. Charakteryzują się stromymi asymetrycznymi zboczami i ostrymi grzbietami gór; na szczytach – kamienne osypiska (lokalna nazwa "Horgany"). W rezerwacie dominuje roślinność leśna (85,5% powierzchni). W jej skład wchodzą głównie lasy iglaste (4524,8 ha), podczas gdy lasy liściaste zajmują około 1% powierzchni pokrytej lasem (45,7 ha). Największe obszary rezerwatu zajmują lasy z przewagą świerka (Picea abies) - 89,1%. Drzewostany sosny górskiej (Pinus mugo) - 7,3%, sosny cedrowej europejskiej (Pinus cembra) - 1,8%, jodły białej (Abies alba), buka zwyczajnego (Fagus sylvatica) i innych gatunków zajmują 1,8% pokrytej lasem powierzchni. Najpowszechniejsze są drzewostany świerkowo-jodłowe (2377,9 ha) oraz bukowo-jodłowo-świerkowe (1196,3 ha).

W Horganach pierwotne lasy zachowały się lepiej niż gdziekolwiek indziej w Ukraińskich Karpatach, charakteryzując się wysoką odpornością i stabilnością. Lasy pierwotne to wystarczająco duże ekosystemy leśne (grupy), które powstały i rozwijają się naturalnie pod wpływem tylko naturalnych sił i zjawisk i przeszły pełny cykl rozwoju bez jakiejkolwiek ingerencji człowieka, a ich siedlisko, struktura gatunkowa, wiekowa i przestrzenna są wyłącznie kształtowane przez czynniki środowiskowe. Największe drzewa świerka, buka i jodły w lasach pierwotnych osiągają wysokość 53 m i średnicę ponad 160 cm, a cedr – 34 m i średnicę 108 cm.

Roślinność nadaje górom czarującego piękna. Wiosną są delikatnie szmaragdowe, latem – gęsto zielone, jesienią – w wszystkich odcieniach złota, zimą – szaro-brązowe. W rezerwacie rośnie 459 gatunków wyższych roślin naczyniowych, które należą do 5 działów, 79 rodzin i 270 rodzajów. Znaczna część gatunków jest rzadkich, endemicznych (występujących na niewielkim obszarze) i reliktowych (pozostałości flor z minionych epok geologicznych). Na terytorium chronionym zidentyfikowano 34 gatunki roślin naczyniowych wpisanych do Czerwonej Księgi Ukrainy (ponad 20% ogólnej liczby takich, które rosną w Ukraińskich Karpatach). Znaczący wiek flory i jej unikalność świadczy o obecności gatunków reliktowych i endemicznych. W sumie rzadkie flora rezerwatu obejmuje 67 gatunków roślin naczyniowych. Stanowi to 17,1% rzadkiej komponenty Ukraińskich Karpat i 63% regionu Horgany. Najrzadsze z nich to: storczyk męski (Orchis mascula) i storczyk hełmowy (Orchis militaris), jajowaty płatkowaty (Listera ovata), zielony języczek (Coeloglossum viride) oraz ożywiona lunaria (Lunaria rediviva). Wśród reliktów występują: wieleoddziałowa paproć winna (Botrychium multifidum), zwyczajna paproć strusi (Matteuccia struthiopteris), paproć (Blechnum spicant), zwyczajny widłak (Huperzia selago) oraz zwyczajny wilcze łyko (Daphne mezereum). Wśród gatunków endemicznych - okrągłolistna stokrotka (Leucanthemum rotundifolia), karpacka tozzia (Tozzia carpatica), marmaroska chaber (Centauera marmarosiensis) i karpacki (Centaurea carpatica), karpacka goździk (Dianthus carpaticus), odchylona fiołek (Viola declinata) i inne.

Na terenie rezerwatu i w przyległych obszarach zarejestrowano 174 gatunki kręgowców (ptaki Aves – 104, ssaki Mammalia – 42, ryby Pisces – 12, płazy Amphibia – 9, gady Reptilia - 6, minogi Hyperoartia – 1). Z nich 33 gatunki są wpisane do Czerwonej Księgi Ukrainy, 91 gatunków zwierząt znajduje się pod szczególną ochroną zgodnie z Konwencją Berneńską, 1 gatunek zwierząt o niezadowalającym stanie zachowania jest chroniony przez Konwencję Bonn, 7 gatunków jest wpisanych do Czerwonej Księgi IUCN, a 4 gatunki zwierząt są wpisane do Europejskiej Czerwonej Listy.

Zachowały się tutaj mało zmienione siedliska najbardziej wrażliwych dużych ssaków: jelenia szlachetnego (Cervus elaphus), sarny (Capreolus capreolus), niedźwiedzia brunatnego (Ursus arctor), wilka (Canis lupus) i innych. Fauna bezkręgowców w rezerwacie jest różnorodna (1077 gatunków), wśród których najliczniejszą grupą są owady. Świat zwierząt jest ściśle związany z wysokościowymi pasmami roślinności, dlatego znaczna część z nich to gatunki charakterystyczne dla lasów iglastych. Można tu znaleźć takie gatunki kompleksu tajgi: ryś (Lynx lynx), sowa uralska (Strix uralensis), czarny dzięcioł (Dryocopus martius), zięba (Pyrrhula pyrrhula), a także gatunki typowe dla lasów liściastych: kos (Turdus merula), średni dzięcioł (Dendrocopos medius), dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos), dzięcioł zielony (Picus canus), muchołówka białoszyja (Ficedulla albicollis), grubodziób (Coccothraustes coccothraustes), gołąb skalny (Columba oenas), orzesznica (Muscardinus avellanarius), dziki kot (Felis silvestris) i salamandra ogniowa (Salamandra salamandra). Z subalpejskim pasmem ekologicznym związane są tylko śnieżna nornica (Chionomys nivalis) i alpejski akcentor (Prunella collaris).

Chociaż odwiedzanie terytorium rezerwatu przyrody “Horgany” w celach turystycznych nie jest praktykowane, można jednak podziwiać malownicze krajobrazy przyrody i obiekty ochrony przyrody. W tym celu na terenie rezerwatu funkcjonuje ścieżka naukowo-edukacyjna, a poza strefą ochronną oznakowano kilka szlaków turystycznych.

1. Z Jaremczy lub wsi Dory – na górę Synyachkę (1402 m), Jaremcza – góra Jawirnik-Horgan (1467 m).

Na Synyachce w pogodny dzień otwierają się jedne z najbardziej malowniczych widoków w Ukraińskich Karpatach. Na południu, nad podłużnym grzbietem Jawirnika można zobaczyć główne szczyty Wschodnich Horgan: Chomiak (1544m), Vedmezhyk (1736m), Pikun (1651m), Polensky (1693,3m), Kozii Horgan (1617m). Takie widoki są widoczne również z góry Jawirnika-Horgana.

Możliwe trasy:

• Nadwórna – wieś Pasiczna – góra Wyżne Pody (1000 m) – góra Pidsmereczek (1252 m) – góra Synyachka (1402 m).
• Nadwórna – wieś Pasiczna – rejon “Majdan” - wieś Zielona – przysiółki Zielenić i Czernik – państwowy rezerwat przyrody “Berdulec” – rejon “Czernik”, “Sadki” i “Nowobudowa” rezerwatu przyrody “Horgany” – góra Berezowaczka (1500 m).

Z góry Wyżne Pody otwierają się wspaniałe widoki. Na zachodzie widoczne są szczyty grzbietu wododziałowego: Hropa (1758 m), Duranya (1709 m), Taupysh (1450 m), Sywulia i Wysoka. Z góry Pidsmereczek widoczna jest cała wschodnia część rezerwatu “Horgany”.

Na dopływie Buhtiwiec, który przepływa przez rejon „Majdan”, znajduje się piękny wodospad, przy którym można miło wypocząć. A na górze Berezowaczka znajduje się zabytek historyczny walki o wyzwolenie UPA – “Bunkier „Hromy”.