Fundacja Katedry Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Krylos

Główną świątynią książęcego Halicza jest katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, budowla sakralna należąca do najwspanialszych kościołów średniowiecznej Europy. Przez wiele lat była ona wzorem architektury i kształtowała charakterystyczny styl regionu galicyjskiego. Pod względem skali świątynia ustępowała tylko kijowskiej św. Zofii i Cerkwi Dziesięcinnej w Kijowie. Jednak nawet tak potężne obiekty jak kościół Wniebowzięcia NMP często spotyka trudny los. Nie przetrwał on do dziś, zachowały się jedynie jego fundamenty. Od jego świetności i zniszczenia minęło wiele czasu, więc ekspertom trudno było znaleźć nawet miejsce, w którym kiedyś stał ten gigant. Obecnie fundamenty katedry Wniebowzięcia NMP w Kryłosie znajdują się pod opieką Narodowego Rezerwatu Starożytnego Halicza, który obejmuje ten zabytek.

Pierwsze wzmianki o katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny pojawiły się w 1187 roku, w związku ze śmiercią jej budowniczego, księcia Jarosława Osmomysła. Na początku XIII wieku katedra była miejscem intronizacji księcia Danyła na tron galicyjski, a nieco później źródła pisane wspominają o wstąpieniu węgierskiego księcia Kolomana na tron króla Galicji.

W 1254 r., kiedy książę Izyasław bronił się w Haliczu przed synem Danyła Romanem, żołnierze Izyasława i on sam wspięli się na sklepienia kościoła i stamtąd się bronili. Są to struktury katedry Wniebowzięcia NMP, co oznacza, że katedra przetrwała najazd mongolsko-tatarski lub doznała niewielkich uszkodzeń i została odbudowana.

Starożytne manuskrypty, Ewangelie Galicyjskie i Dobrylskie, mówią, że w katedrze znajdowała się biblioteka i skryptorium (warsztat do kopiowania książek). W katedrze mieściła się również "szkoła Osmomysła", o której z podziwem i pochwałą wspominają starożytni rosyjscy kronikarze.

Na początku XIV wieku w Haliczu ustanowiono metropolię, co wskazuje, że w tym czasie zarówno rezydencja biskupa, jak i sam budynek katedry były w dobrym stanie, a katedra, po zniszczeniu Kijowa, była, choć krótko, największym funkcjonującym kościołem na Rusi. Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny zaczęła gwałtownie podupadać po tym, jak Danyło Halicki rozpoczął budowę nowej stolicy, miasta Kholm (obecnie Polska) i nowej katedry imienia Jana Chryzostoma.

Istnieją również pisemne wzmianki o istnieniu katedry galicyjskiej w Skrzydlowie, pochodzące z XIV-XVI wieku. Wiadomo, że znajdowała się tu rezydencja biskupa Gideona Balabana. Nikt jednak nie zna dokładnej daty zniszczenia katedry Wniebowzięcia NMP.

Innym ważnym powodem całkowitego spustoszenia kościoła Wniebowzięcia był spadek liczby ludności miasta. Ludzie nie mieli już środków na utrzymanie tak potężnego budynku w dobrym stanie. Dekret króla Kazimierza IV zabraniał budowania, naprawiania i restaurowania dawnych kościołów galicyjskich.

Pod koniec XVI wieku z pozostałości kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, a także częściowo kaplicy św. Bazylego i Zamku Starościńskiego w dzisiejszym Haliczu zbudowano kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Na białych kamiennych blokach, z których zbudowano mury kościoła Wniebowzięcia NMP (wyrósł on kilkadziesiąt metrów od fundamentów katedry Wniebowzięcia NMP), wyryto wiele inskrypcji, z których większość pochodzi z XII i XIII wieku.

Miejsce, w którym znajdowała się główna świątynia książęcego Halicza, przez długi czas pozostawało nieznane. Śladów dawnej katedry Wniebowzięcia szukano w dzisiejszym Haliczu (przez długi czas naukowcy uważali, że kościół Narodzenia Pańskiego był książęcym kościołem wspomnianym w kronikach), na wysokim brzegu rzeki Limnytsia oraz w Kryłosie, w miejscu dzisiejszego kościoła Wniebowzięcia. Joseph Pelensky prawie rozwiązał tę zagadkę. W 1911 r. przeprowadził próbne wykopaliska w pobliżu kościoła Wniebowzięcia NMP w Kryłosie. Jednak do odkrycia brakowało jeszcze ćwierć wieku.

Latem 1936 r. ekspedycja Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, kierowana przez słynnego archeologa Jarosława Pasternaka z błogosławieństwem metropolity Andreja Szeptyckiego, natknęła się podczas wykopalisk na masywną ścianę z ciosanych bloków kamiennych. Był to pierwszy ślad fundamentów starej katedry książąt halickich.

Okazało się, że fundamenty kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny były tylko półtora metra mniejsze od fundamentów największego kościoła w Kijowie, św. Materiałem użytym do budowy fundamentów były z grubsza obrobione bloki kredy i wapienia, a ściany zbudowano z ciosanych bloków alabastru i wapienia.

Katedra Wniebowzięcia miała piękną dekorację, o czym świadczą liczne znaleziska fragmentów architektonicznych i dekoracji rzeźbiarskich. Wejścia do świątyni ozdobione były portalami, a zewnętrzną część budynku zdobiły fryzy krenelażowe i inne detale.

Wnętrze katedry Wniebowzięcia NMP w Krylos również zostało umiejętnie udekorowane. Podłoga była wyłożona płytami z alabastru i piaskowca. Płytki ceramiczne poniżej zawierały reliefowe wizerunki roślin i fantastycznych zwierząt. Badając fragmenty tynku ze śladami fresków, eksperci odkryli, że w kościele Wniebowzięcia znajdowały się malowidła. Prawdopodobnie znajdował się tam wizerunek Oranty.

Podczas wykopalisk na terenie katedry Wniebowzięcia NMP Jarosław Pasternak odkrył kamienny sarkofag z doczesnymi szczątkami księcia Jarosława Osmomysła, który został tu pochowany w 1187 roku.

Podróżując samochodem, należy wybrać drogę H09, która łączy Iwano-Frankowsk ze Lwowem. Wioska Krylos znajduje się obok autostrady. Z Iwano-Frankowska można dojechać autobusami Iwano-Frankowsk - Halicz, Iwano-Frankowsk - Bursztyn (Rohatyn, Lwów) do przystanku Kryłos. Z Halicza do Kryłosu (odległość między nimi wynosi 7 kilometrów) należy wsiąść do jednego z autobusów zatrzymujących się w pobliżu Domu Ludowego w centrum miasta. Przystanek autobusowy w Krylos znajduje się przy głównej drodze (dolny Krylos). Do wzgórza Krylos, na którym znajdują się wszystkie zabytki, trzeba dojść pieszo. W Krylos nie ma połączenia kolejowego.