Chałupa Gąsieniców Sobczaków w Zakopanem

Chałupa Gąsieniców Sobczaków to filia Muzeum Tatrzańskiego w drewnianej góralskiej chałupie nieopodal ulicy Kościeliskiej, najstarszej i najbogatszej w zabytkową zabudowę ulicy Zakopanego. Dom należał niegdyś do góralskiej rodziny Gąsieniców Sobczaków i uchodzi za jeden z najcenniejszych zabytków budownictwa ludowego w mieście: najstarszą część wzniesiono około 1830 roku, a obecny wygląd chałupa zawdzięcza rozbudowie z końca XIX wieku.

Muzeum otworzyło tu wystawę 1 lipca 2009 roku — w 120. rocznicę udostępnienia zbiorów Muzeum Tatrzańskiego zakopiańskiej publiczności. Wystawa stała nosi tytuł „Styl zakopiański – inspiracje” i pokazuje, skąd wziął się pierwszy polski styl „narodowy” Stanisława Witkiewicza. Pod koniec XIX wieku inteligencja przyjeżdżająca do Zakopanego na lato lub osiedlająca się tu na stałe zafascynowała się kulturą górali podhalańskich. Kolekcjonerzy — Róża Krasińska, Maria i Bronisław Dembowscy, Zygmunt Gnatowski, Bronisława Kondratowiczowa — gromadzili wytwory ludowe, a Władysław Matlakowski opisał budownictwo górali (1892) i zdobnictwo ich sprzętów (1901) w dziełach, które do dziś nie mają sobie równych. Z tej fascynacji zrodził się styl zakopiański. Sam Witkiewicz pisał w szkicu „Po latach” (1906), że góralska chałupa była skarbnicą dawnej kultury, która zdawała się skazana na zanik i jakby wołała o ratunek — i że udało się ją ocalić.

Co zobaczyć

• Izbę czarną — pomieszczenie, w którym niegdyś toczyło się całe życie góralskiej rodziny. Urządzono ją tak, jak wyglądały izby w drugiej połowie XIX wieku w opisach Matlakowskiego i na rysunkach Witkiewicza, z najstarszymi eksponatami ze zbiorów muzeum.
• Izbę białą — reprezentacyjną izbę, w której prezentowana jest kolekcja Marii i Bronisława Dembowskich, gromadzona w latach 1886–1893 i przekazana muzeum w 1922 roku: blisko czterysta przedmiotów — obrazy na szkle, ceramika, rzeźbione łyżniki, rzeźba, strój, sprzęty pasterskie. To właśnie one bezpośrednio inspirowały Witkiewicza przy projektowaniu mebli i przedmiotów użytkowych w stylu zakopiańskim.
• Pierwszy łyżnik kolekcji — Dembowscy znaleźli go w 1886 roku w góralskiej chałupie na Furmanowej; Witkiewicz pisał, że z tej „iskierki” rozpaliła się wielka watra stylu zakopiańskiego.
• Samą chałupę: zrąb, gontowy dach, rzeźbione detale. Podczas renowacji wymieniono mszenie ścian i pokryto dach nowym gontem.

Informacje praktyczne

Chałupa stoi przy Drodze do Rojów, odchodzącej od ulicy Kościeliskiej; od Krupówek to około 1,3 km, czyli 15–20 minut spaceru obok starych willi. Ekspozycja jest niewielka: wystarczy 30–40 minut, więc wygodnie połączyć ją z willą „Koliba” oddaloną o pół kilometra — razem pokazują drogę od góralskiej chałupy do gotowego stylu. Po renowacji budynek przystosowano dla osób z niepełnosprawnościami: dostosowano wejścia i toaletę. W czwartek wstęp jest bezpłatny, dniem wolnym jest wtorek. Dzieci chętnie oglądają dawne naczynia, piec i rzeźbienia, ale izby są ciasne, więc w sezonie lepiej przyjść rano.

W pobliżu: szlaki i szczyty

Zaledwie 250 m dalej biegnie nasz szlak Zakopane – Dzianisz, a nieco dalej Zakopane – Witów: oba prowadzą na zachód pagórkami nad Kościeliskiem z widokami na Tatry. W pobliżu są też Willa „Koliba” — Muzeum Stylu Zakopiańskiego, Stary Kościół i cmentarz na Pęksowym Brzyzku oraz Gubałówka — punkt widokowy nad Zakopanem.

Oficjalna strona: muzeumtatrzanskie.pl

Zdjęcia: Januszk57, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons; mik Krakow, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.