Topľa (rzeka)

Topľa to rzeka we wschodniej Słowacji, prawy i największy dopływ Ondawy. Ma 129,8 km długości, a jej zlewnia zajmuje 1506 km² według źródeł słowackich lub 1544 km² według polskich. Średni przepływ wynosi 8,3 m³/s w Hanušovcach nad Topľou i 11,1 m³/s przy ujściu. Topľa jest rzeką typu wyżynno-nizinnego: rodzi się w Górach Czerchowskich, płynie obok Bardejowa, Giraltoviec, Hanušoviec i Vranova i na Nizinie Wschodniosłowackiej koło Parchovan uchodzi do Ondawy na wysokości około 102 m.

Bieg rzeki: od źródeł do ujścia

Źródła Topľi znajdują się na wysokości 980–1000 m około 1,5 km na południowy wschód od szczytu Minčola (1157 m), w centrum Gór Czerchowskich, około 2 km na południowy zachód od wsi Livovská Huta. Obszar źródliskowy chroni rezerwat przyrody Pramenisko Tople. Początkowo rzeka spływa głęboką, wąską doliną na północny wschód, a od wsi Livov, gdzie przyjmuje prawobrzeżny Vlčí potok — na północ; tu jej koryto obejmuje kolejny rezerwat, Livovská jelšina.

W śródgórskiej kotlinie pod Malcovem Topľa przyjmuje z lewej pierwszy większy dopływ — Večný potok — i skręca na wschód. Poniżej Gerlachova wpada z prawej Slatvinec, w Tarnovie z lewej Sveržovka, prowadząca wody spod głównego grzbietu Karpat od Przełęczy Tylickiej po Płaziny nad Wysową. W Bardejowie rzeka przyjmuje lewy Kamenec i prawą Šibską vodę, a za miastem stopniowo zmienia kierunek na południowo-wschodni. W środkowym biegu Topľa płynie bardzo krętym korytem przez wschodnią część Pogórza Ondawskiego, mija Giraltovce, gdzie z lewej wpada Radomka, i Hanušovce nad Topľou. Od tego miasta rozszerzająca się dolina oddziela Pogórze Ondawskie od Gór Slańskich, z których Topľa zbiera liczne drobne dopływy, m.in. Hermanovský potok spod Šimonki, najwyższego szczytu tych gór. We Vranovie nad Topľou wpadają do niej lewa Čičava i prawa Lomnica; dalej Topľa wkracza na nizinę, nabiera charakteru rzeki nizinnej, przyjmuje z prawej Olšavę i koło Parchovan uchodzi do Ondawy.

Według słowackiego podziału rzeźby od Hanušoviec Topľa płynie przez Pogórze Beskidzkie, od Vranova przez Pagórki Wschodniosłowackie, a potem wypływa na Równinę Wschodniosłowacką. Przez Ondawę, a dalej Bodrog jej woda trafia do Cisy; razem z dopływami Topľa odwadnia większą część okresu Bardejów.

Co zobaczyć nad rzeką

• Bardejów: zabytkowe centrum i bazylika św. Idziego — średniowieczne miasto nad Topľą.
• Ekspozycja ikon Muzeum Szaryskiego w Bardejowie — w Bardejowie niedaleko rzeki.
• Rezerwat Pramenisko Tople pod Minčolem — źródła rzeki w lasach Czerchowa.

Rzeka i ludzie

Nad Topľą leżą miasta Bardejów, Giraltovce, Hanušovce nad Topľou i Vranov nad Topľou — dwa ostatnie mają nazwę rzeki w swojej nazwie. Gospodarczo wody Topľi wykorzystuje się w niewielkim stopniu: tylko do zaopatrzenia osiedli w wodę pitną i przez kilka niewielkich zakładów przemysłowych. W Bardejowie rzekę przecina kładka Oroszova lávka.

Przyroda i bezpieczeństwo

Górny bieg Topľi chronią dwa rezerwaty — Pramenisko Tople wokół źródeł i Livovská jelšina z olszyną wzdłuż koryta. Jak wszystkie rzeki karpackie, Topľa szybko przybiera po ulewach i w czasie roztopów, więc nie podchodź do podmytych brzegów. Numery alarmowe: 112, w górach HZS 18 300.

W pobliżu: szczyty, szlaki, schroniska

Do źródeł pod Minčolem prowadzi szlak Livovská Huta – Minčol, górną dolinę przecina Przełęcz Priehyby – Livov, rozdroże, z Hlinnego na grzbiet Hlinné – Ivanov vrch, a nad Bardejowem Bardejov, Mníchovský potok – Bardejov, Vinbarg.

Zdjęcia: Przykuta (talk), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; EfreetSK, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; Zberateľ, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.