Kościół św. Walentego, Kałusz

Walentego to kościół rzymskokatolicki znajdujący się w centralnej części miasta i będący wizytówką Kałusza. Kościół ten jest pierwszym murowanym budynkiem w mieście, który przetrwał do dziś. Kościół znajduje się na wysokości 315 m nad poziomem morza. Kościół w Kałuszu ma tylko jeden odpowiednik w Ukrainie - w mieście Hlynna Navariya w obwodzie lwowskim.

Pierwszy kościół rzymskokatolicki w Kałuszu został zbudowany w XV wieku. 5 kwietnia 1464 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał miejscowym katolikom fundację na budowę łacińskiego kościoła parafialnego pw. św. Walentego, mimo że w 1450 r. w Kałuszu istniał już kościół rzymskokatolicki. A jeszcze wcześniej, bo w 1464 r., ten sam król Kazimierz Jagiellończyk nadał kościołowi w Kałuszu prawo używania soli z jednej panwi. Prawo to kościół zachował do 1680 r., kiedy to miejscowy proboszcz katolicki przejął warzelnię soli i sprzedał ją za 1000 zł. Kościół św. Walentego był pierwotnie zbudowany z drewna i posiadał drewniane rzeźby Świętych Apostołów i Proroków. Ksiądz został sprowadzony ze Lwowa i odprawiał nabożeństwa w każdą niedzielę. Organy, które towarzyszyły nabożeństwom, zostały przywiezione do Kałusza z Krakowa w 1475 roku. Do kościoła uczęszczali nie tylko miejscowi katolicy, ale także katolicy z sąsiednich wiosek. Parafia była duża, zarządzana przez sekstę i 8 księży, zwanych wówczas "altarystami" (od słowa "ołtarz"). W wiekach XVI-XVIII przy kościele działała szkoła i szpital. Nie wiadomo, kto uczył i ilu uczniów studiowało w tej katolickiej szkole, kim byli tutejsi lekarze. Pieniądze na wydatki kościoła, szpitala i szkoły pochodziły z "funduszu kościelnego", który był tworzony w tym celu z dochodów z działek i darowizn na cele kultu. Niestety, nie ma dowodów na pierwotną lokalizację kościoła. Być może znajdował się tam, gdzie w 1842 r. wybudowano nowy kościół, który przetrwał do dziś.

Podczas najazdów tatarskich kościół kilkakrotnie płonął, a szczególnie ucierpiał w 1565 roku. Król Stefan Batory zdał sobie z tego sprawę i dzięki jego staraniom kościół św. Walentego został odrestaurowany w 1578 roku. W 1770 r. ten farny kościół został odbudowany z drewna świerkowego. W lustracji z 1771 roku czytamy: "Kościół Farny na zamku w mieście nowo zbudowany z drzewa świerkowego i pokryty gontem" W kościele znajdowały się unikalne katolickie starodruki, piękne srebrne lichtarze, złote kielichy i złocone szaty kapłańskie.

W latach 40. XIX w. zbudowano świątynię katolicką, poświęconą przez biskupa lwowskiego w 1842 r. Budowę kościoła rozpoczęto w 1841 r., a ukończono w 1845 r. W latach 1874-1875 kościół był przebudowywany. W latach 1874-1875 kościół został odnowiony, a w 1876 r. zbudowano nową wieżę. W 1886 r. zbudowano nowe ołtarze. W latach 1903, 1910-1912 kościół przeszedł gruntowny remont według projektu Tadeusza Obmińskiego. Dobudowano dwie boczne kaplice, znacznie powiększono okna, a dach pokryto czarną dachówką. W tym czasie wybudowano również wieżę i inne elementy, które przybrały obecny wygląd. Ówczesne wyposażenie było ubogie i niewystarczające, a w kolejnych latach było wymieniane i uzupełniane. Podczas działań wojennych w 1917 r. kościół doznał pewnych zniszczeń - uszkodzona została jedna z kaplic, powybijane zostały szyby w oknach. Wojska austriackie skonfiskowały dzwony i piszczałki organowe. W 1921 r. kościół został odrestaurowany przez braci Felczyńskich, a w 1926 r. przed fasadą zbudowano nowe schody. W 1928 r. Jan Wojtowicz z Przemyślan zbudował nowy ołtarz główny i zainstalował oświetlenie elektryczne. W 1930 r. położono nową posadzkę. W 1931 i 1932 r. (w czasie konsekracji ołtarza) w ołtarzu głównym umieszczono nowe obrazy św. Walentego i Matki Bożej Królowej Korony Polskiej "Uczczenie włościan" ("Uczczenie Najświętszej Maryi Panny przez włościan") autorstwa lwowskiego artysty Stanisława Batowskiego. W 1936 r. odnowiono i ozdobiono rzeźbami ołtarze boczne. Ze względu na ciągłe prześladowania ze strony nowych władz sowieckich, w 1944 r. ks. Kazimierz Tomkiewicz przeniósł część przedmiotów z kościoła w Kałuszu w okolice Lonczek Jagiellońskich w powiecie krośnieńskim, a w sierpniu 1945 r. ostatni proboszcz kałuski Jan Palica wraz z dużą częścią wiernych wyjechał do Gryfina, zabierając ze sobą obraz z ołtarza głównego, obrazy stacji Drogi Krzyżowej, kielichy, ozdoby i sztandary. Po II wojnie światowej kościół był wykorzystywany jako sala gimnastyczna dla miejscowej szkoły, a następnie został przekazany Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. W 1999 roku kościół został zwrócony parafii rzymskokatolickiej, a wkrótce potem rozpoczęły się prace remontowe, które zakończyły się w 2001 roku. Kościół został pomalowany i wymieniono dach. Kościół został ponownie konsekrowany 30 sierpnia 2008 roku.

W 1884 r. współczesny pisał o kościele w Kałuszu: "Na północ od rosyjskiego (ukraińskiego) kościoła znajduje się łaciński kościół zbudowany w 1830 roku na lekko wzniesionym wzgórzu przez Rosjan w stylu gotyckim z cegły. Podczas jego budowy położono złe fundamenty, a dwie ściany nawy kościoła zostały odłupane, tworząc szeroką szczelinę, w którą można włożyć rękę. Dwie frontowe kamienne wieże, w których znajdowała się dzwonnica, musiały zostać rozebrane przed dwoma latami ze względu na codzienną groźbę prezentacji, a na ich miejscu zainstalowano dwie spiralne, nsphoremiczne drewniane wieże pokryte cyną, które nadają kościołowi dziwnie zabawny wygląd. Do kościoła przylega łacińska "probość" (wspólnota), do której należy kilkuset łacińskich Rusinów. Ponadto na terenie miasta znajdują się dwie kaplice łacińskie: Jedna mniejsza przy ulicy prowadzącej do kałuskich "wiejskich żup, nad rzeką Siwką, św. Jana Nepomucena i św. Antoniego Podewskiego do rozstaju dróg za Kałuszem, druga odbudowana w ostatnich czasach gorliwością wikariusza".

Kościół został zbudowany w stylu neogotyckim. Kościół jest zabytkiem architektury o znaczeniu lokalnym.