Centrum społeczności żydowskiej, Czerniowce

Żydowski Dom Ludowy w Czerniowcach to budynek zbudowany na początku XX wieku przez żydowską gminę wyznaniową, który stał się centrum żydowskiego życia kulturalnego i społecznego w Czerniowcach i Bukowinie. Ma status zabytku architektury o znaczeniu lokalnym. W 1908 r. w Czerniowcach, na prawo od nowo wybudowanego teatru miejskiego, wzniesiono wspaniały czteropiętrowy secesyjny budynek z elementami barokowymi i renesansowymi, w którym mieścił się Żydowski Dom Ludowy.

Wygląd domu żydowskiego harmonijnie uzupełniał obraz różnorodności życia narodowego w austriackich Czerniowcach, które w tym czasie były reprezentowane przez domy ludowe społeczności ukraińskiej, rumuńskiej, polskiej i niemieckiej. Do II wojny światowej było to centrum życia żydowskiego w Czerniowcach, w którym mieściły się różne związki i organizacje żydowskie. Wiadomo, że w 1774 r., kiedy Bukowina znalazła się pod patronatem austriackim, mieszkało tu 560 rodzin żydowskich. W samych Czerniowcach było ich 112. Zostało to odnotowane w szczegółowej notatce skierowanej do Wiednia przez pierwszego gubernatora generalnego regionu, Gabriela von Spleny'ego. Opisując Czerniowce, podkreślił on, że miasto zostało zbudowane chaotycznie, ale najlepsze domy zajmowali Żydzi.

Czerniowce mają wiele znanych adresów z żydowską przeszłością historyczną: specjalna szkoła zawodowa (Safa Art) przy ulicy Eliezer Steinbarg; chasydzki dom cadyka Friedmana w Sadhorze; cmentarz żydowski (ulica Zelena); oraz dawna Wielka Synagoga (ulica Barbusa 31). Czerniowiecka Miejska Gmina Wyznaniowa Żydowska została założona w 1786 r. na mocy dekretu cesarza austriackiego. Zrzeszała ona obywateli wyznających judaizm.

Czerniowiecka żydowska gmina wyznaniowa posiadała własne instytucje, w tym szkołę, szpital, publiczne synagogi, łaźnię, cmentarz i rzeźnię drobiu. Początkowo zarząd czerniowieckiej żydowskiej gminy wyznaniowej pracował w wynajętych pomieszczeniach. Wraz z budową czerniowieckiej szkoły żydowsko-niemieckiej (1860 r.) ulokowano tu biuro czerniowieckiej żydowskiej gminy wyznaniowej z salą posiedzeń, a także żydowską izbę matrymonialną, w której rejestrowano akty stanu cywilnego. Instytucje te mieściły się w budynku szkoły przez 48 lat.

Nadszedł czas, aby społeczność żydowska Czerniowiec wybudowała własny budynek. Budynek został pomyślany jako centrum gromadzące całą społeczność żydowską, schronienie dla duchowego i narodowego życia Żydów w regionie. Propozycja budowy budynku została poparta przez członków zarządu gminy, a nowy przewodniczący, dr Benjamin Straucher, miał tylko jedno zadanie: wcielić pomysł w życie. Julius Bochner, znany wówczas architekt, otrzymał zlecenie zaprojektowania budynku i sporządzenia szczegółowych planów.

Na posiedzeniu zarządu gminy żydowskiej podjęto decyzję o wystosowaniu apelu do wszystkich Żydów w Bukowinie o zebranie funduszy na budowę budynku i uzyskanie pożyczki z Galicyjskiego Banku Hipotecznego. Znaczne fundusze na budowę budynku przekazali Heinrich i Josephine Wagnerowie. Wykorzystano również fundusze z czerniowieckiej żydowskiej gminy wyznaniowej oraz datki charytatywne od członków społeczności. Zaciągnięto pożyczkę w banku w wysokości 450 000 koron na 8 procent w skali roku. Do nadzorowania budowy powołano komitet budowlany, w skład którego weszli architekci miejscy i doradcy gminy żydowskiej: Julius Bochner, Joachim Eisenberg, Josef Grünberg i inni. Na czele komitetu stanął przewodniczący zarządu gminy, dr Benno Straucher.

Budowę powierzono jednemu z najbardziej znanych architektów tamtych czasów, Josefowi Schreiberowi, który w latach 1904-1905 nadzorował budowę teatru miejskiego w Czerniowcach. Budowa Domu Ludowego rozpoczęła się od wykopania fundamentów jesienią 1906 roku. Uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego odbyło się wiosną 1907 roku. Prace prowadziły różne lokalne firmy budowlane: zajmujące się betonowaniem, dostarczaniem piasku i żwiru, cegieł, tynku, drewna, listew i trawersów oraz belek. Kilka firm dostarczyło pokrycia dachowe i centralne ogrzewanie. W dniu 20 czerwca 1907 r. komitet budowlany opracował wymagania dotyczące rzeźb Atlantów. Rzeźby zostały wykonane przez rzeźbiarza Oskara Czernego.

W archiwum w Czerniowcach zachowały się wszystkie umowy dotyczące prac, w tym oświetlenia elektrycznego (odpowiedzialna za to była firma Siemens-Schuert), które kosztowało 2,1 tys. koron.) Ogrzewanie kosztowało 4 tys. koron. Okna i drzwi wykonała firma Chaima Tannenbauma. Pod koniec 1908 r. prace budowlane zostały zakończone. 28 grudnia 1908 r. budynek uznano za ukończony. Tego dnia odbyło się uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego. Oto jak lokalna gazeta Bukowiner Post opisywała sam budynek: Na parterze znajdował się szeroki hol frontowy i dwie boczne klatki schodowe. Znajdowały się tam sale do modlitwy, klasy szkolne, pokoje do rejestracji małżeństw i noworodków, a na drugim piętrze sala konferencyjna, sala zarządu czerniowieckiej żydowskiej gminy wyznaniowej, biuro przewodniczącego gminy, recepcja, sekretarz, księgowy, kasjer oraz czytelnia i biblioteka. Górne piętro przeznaczone było na mieszkania. W półpiwnicy mieściła się koszerna restauracja z kręgielnią, pokojem dla pokojówek i kuchnią.

Do uroczystego poświęcenia budynku powołano specjalny komitet, którego przewodniczącym został aptekarz Füllenbaum. W krótkim czasie przygotowano bardzo piękną uroczystość. W dużej, luksusowej sali Żydowskiego Domu Ludowego zebrali się liczni goście. Byli to dość szanowani ludzie, którzy zajmowali dość wysoką pozycję w Czerniowcach, Bukowinie i Austro-Węgrzech. Wśród gości był członek Austriackiej Izby Ambasadorów, dr Arthur Wehler. Po uroczystym chorale głos zabrał Naczelny Rabin, dr Rosenfeld, który mówił o wielkim znaczeniu nowego budynku dla rozwoju kulturalnego narodu żydowskiego. W imieniu studenckich korporacji akademickich Hasmonea, Emuna i Hebronia przemawiał członek stowarzyszenia Hasmonea, doktor prawa M. Ariye, w imieniu stowarzyszenia Zefir doktor prawa Shapiro, w imieniu żydowskiego stowarzyszenia politycznego dr Diamant, a w imieniu stowarzyszenia kobiet wielka właścicielka ziemska, pani Blum. Przemówienia zakończył dr Benno Straucher, ciepło przyjęty przewodniczący zarządu czerniowieckiej żydowskiej gminy wyznaniowej i członek Austriackiej Izby Ambasadorów. Po uroczystym błogosławieństwie odbył się występ Żydowskiego Towarzystwa Śpiewaczego. O 21:00 odbył się uroczysty bankiet. Na bankiet zaproszono również przedstawicieli wspólnot religijnych z innych austriackich miast.

Pomieszczenia Domu Ludowego były wynajmowane licznym stowarzyszeniom żydowskim na różne imprezy. Odbywały się tu wybory do zarządu czerniowieckiej żydowskiej gminy wyznaniowej, zebrania komisarzy bukowińskiej Żydowskiej Partii Narodowej, kongresy partyjne bukowińskiego syjonistycznego komitetu obwodowego, regionalne konferencje bukowińskich syjonistów, ogólnokrajowe zebrania Żydowskiego Związku Narodowego, a także liczne zebrania, w tym z okazji niesienia pomocy materialnej głodującej ludności południowej Besarabii (1935 r.). Witano tu Nahuma Sokołowa, przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Światowej Organizacji Syjonistycznej (1929) itd.

W Żydowskim Domu Ludowym działały stowarzyszenia: "Towarzystwo Czerniowieckich Przedsiębiorców" (na czele z H. Wenderem), Towarzystwo Żydowskie "Odrodzenie", Związek Studentów Żydowskich (L. Kelner), szereg organizacji i towarzystw charytatywnych, takich jak Kawiarnia Studencka Akademika Judejki, Związek Marie-Réginc, Ludowa Kuchnia Żydowska, Związek Ochrony Dzieci i inne. Społeczność żydowska przywiązywała dużą wagę do rozwoju sztuki i literatury, pozostała wierna swoim tradycjom i przyczyniła się do rozwoju Czerniowiec i Bukowiny.

Wraz z nadejściem władzy radzieckiej (1944 r.) budynek został przekazany miejskiemu Domowi Kultury. Obecnie jest to Centralny Pałac Kultury Czerniowieckiej Rady Miejskiej. Działają tu liczne grupy amatorskie, zarówno dorosłe, jak i dziecięce. Wśród nich są ludowy teatr dramatyczny, ludowy teatr miniatur i publicystyki "Homin", ludowe studio operowe, ludowy zespół taneczny "Yunist", ludowy zespół wokalno-instrumentalny "Karpaty", ludowa orkiestra dęta, ludowy zespół wokalny "Mariczka", grupa muzyków plemiennych, studio słowa artystycznego, dziecięcy ludowy sportowy zespół tańca towarzyskiego "Promin", dziecięce studia muzyczne i teatralne itp.

Organizacje społeczności żydowskiej powróciły do swoich Domów Ludowych dopiero na początku lat 90-tych, w niepodległej Ukrainie. Zgodnie z decyzją Czerniowieckiego Miejskiego Komitetu Wykonawczego, na parterze Domu Żydowskiego znajduje się Towarzystwo Kultury Żydowskiej im. Eliezera Steinbarga oraz Muzeum Historii i Kultury Żydów Bukowiny, otwarte w 2008 r.; resztę pomieszczeń Domu Żydowskiego zajmuje Czerniowiecki Miejski Pałac Kultury. Na fasadzie znajduje się tablica z czarnego granitu z dwujęzycznym napisem (w języku ukraińskim i jidysz) o budowie budynku w 1908 r. przez społeczność żydowską Czerniowiec.

W dniu 20.12.2019 r. społeczność żydowska odrestaurowała historyczny napis na fasadzie: "JÜDISCHES HAUS - בית ישראל" oraz wizerunek Gwiazdy Dawida.

7 interesujących faktów o żydowskich Czerniowcach

1. Do dzisiejszej ulicy Sahaidachnoho przylegały niegdyś trzy place: Mariacki, Stary Rynok i Fontanna. Z czasem wszystkie zniknęły.

2. Kilka lat temu ulica Barbusa otrzymała starą nazwę - Synagogalna. Znajduje się w najstarszej historycznej części miasta. Swoją nazwę wzięła od Wielkiej Synagogi, która mieściła się w domu pod numerem 31. Dzielnica ta od dawna nazywana jest "Żydowskim Miastem" lub "Dolishnyi Misto".

3. Żydzi osiedlili się w Czerniowcach w XV wieku. Do 1941 r. mieszkało tu do 50 000 Żydów. Prawie połowa z nich została rozstrzelana i zabita w gettach i obozach. Burmistrz miasta, Traian Popovych, zdołał uratować ponad 20 000 Żydów. Powojenne Czerniowce były domem dla 30-40 tysięcy Żydów. Większość z nich wyjechała do Izraela pod koniec XX wieku.

4. Wielka Synagoga została zbudowana w 1853 roku na miejscu starej drewnianej. Jako jedyna przetrwała straszliwy pożar w 1865 r., który zniszczył wszystkie okoliczne domy. Od tego czasu wśród Żydów utrwaliło się przekonanie, że Wielka Synagoga jest cudowna. W 1959 r. zamknięto ją na czas modlitw i przekształcono w fabrykę. Wspaniałe wnętrze zostało zniszczone, a cały kompleks opuszczony.

5. Przy ulicy Synagogalnej, w domu nr 29, znajdował się niegdyś szpital żydowski wybudowany w 1791 r. na koszt gminy żydowskiej. Bogaci pacjenci płacili za siebie, a za biednych płaciła lokalna społeczność. Naczelny lekarz musiał być absolwentem austriackiego uniwersytetu, doktorem medycyny, chirurgiem i najlepiej magistrem położnictwa. Szpital posiadał dom opieki dla ubogich starszych Żydów, synagogę, łaźnię i cmentarz. W czasach sowieckich szpital stał się szpitalem miejskim.

6. Na Placu Mariackim znajdowała się jednopiętrowa murowana mykwa (basen rytualny), która była niezwykle ważnym obiektem w życiu społeczności żydowskiej. Basen do rytualnych kąpieli napełniany był wodą deszczową lub ze studni tureckiej.

7. Studnia turecka została zbudowana w 1793 roku. Wówczas nosiła nazwę "Pańska". Studnia była strzeżona przez stróża, aby mieszkańcy mogli czerpać wodę tylko do picia i gotowania.

Czerniowce są stolicą Bukowiny. Jest to jedno z najpiękniejszych i najprzyjemniejszych ukraińskich miast. Znajduje się tu jeden z najpiękniejszychdworców kolejowych w kraju,cerkiew św. Paraskewy Serbskiej, cerkiew Podwyższenia Krzyża, stocznia, ratusz (codziennie o 12:00 trębacz gra z wieży melodię "Mariczki"), Muzeum Sztuki, ulica Kobylańska, Niemiecki Dom Ludowy, kościół ormiański i kościół Wniebowzięcia NMP (najstarsza kamienna ukraińska cerkiew greckokatolicka w Czerniowcach), plac Teatralny i Teatr Kobylański. Plac Teatru Kobylańskiego, Żydowski Dom Ludowy, Uniwersytet Czerniowiecki (wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO), Plac Turecki (Czerniowce były częścią Turcji, Modowy, Rumunii, Austro-Węgier, ZSRR, Rusi, Ukrainy), duży łazik,przytulne uliczki i brukowane uliczki, tak zwany pijany kościół, dom Nazarija Jaremczuka, potem kolejny dom-statek, dwa domy o tym samym numerze (mieszkała tu Olha Kobylianska), dom, w którym mieszkał Wołodymyr Iwasiuk, różowy kościół - Katedra Świętego Ducha.

Zabytki Czerniowiec

• Drewniany kościół św. Mikołaja (z 1607 r., odrestaurowany w 1954 r.);
• kamienny kościół św. Jerzego na Bitterroot (1767 w stylu barokowym);
• drewniany kościół św. Trójcy w Muglach (tysiąc siedemset siedemdziesiąty czwarty), przeniesiony w 1874 r. do Kłokuczki;
• drewniany kościół Wniebowzięcia NMP na Kaleczance (1783);
• Ratusz z dwupiętrową 45-metrową wieżą w stylu empire (1843-1847, architekt A. Mikulicz), obecnie Rada Miejska;
• Ukraińska cerkiew greckokatolicka (1825-1830 w stylu barokowym);
• Katedra w stylu bizantyjskim (1844-1864, architekt Roll);
• Paraskewy w stylu pseudoromańskim, ukończony w 1862 r. (architekt A. Pawłowski);
• rezydencja metropolitów bukowińskich - od 1956 r. jeden z budynków Uniwersytetu Czerniowieckiego);
• Ormiański kościół gregoriański (1869-1875, architekt J. Hlavka);
• Budynek Uniwersytetu Czerniowieckiego (1874-1875);
• Kościół Jezuitów w stylu neogotyckim (1893-1894);
• dworzec kolejowy (1898-1903) w stylu secesyjnym;
• teatr miejski (1904-1905, architekci F. Fellner i G. Helmer) w stylu wiedeńskiego baroku z elementami secesji (obecnie Teatr Muzyczno-Dramatyczny im. O. Kobylińskiej) itd.