Młyny wodne Rudăria: 22 działające młyny w Eftimie Murgu

Dolina, w której woda wciąż miele mąkę

Wieś Eftimie Murgu leży w krainie Țara Almăjului na południu Banatu, w górach okręgu Caraș-Severin. Do 1970 roku nazywała się Rudăria, a nową nazwę otrzymała na cześć urodzonego tu Eftimie Murgu, uczestnika rewolucji 1848 roku. Przez wieś płynie potok Rudăria, dopływ Nery, a wzdłuż niego stoją drewniane młyny wodne, dzięki którym wieś zna cała Rumunia.

Pierwsze młyny wzmiankowano tu już w 1722 roku — było ich wtedy osiem. Na przełomie XIX i XX wieku na potoku pracował 51 młyn, ale jedna wiosenna powódź zabrała 28 z nich; część odbudowano, inne porzucono. Dziś w dolinie stoją 22 młyny. Zespół wpisano na listę zabytków o znaczeniu narodowym, a w latach 2000–2001 wyremontowano go z udziałem specjalistów z Sybina i za środki programu europejskiego.

Rudăria jest wyjątkowa przede wszystkim dlatego, że młyny nie stały się eksponatami. Każdy należy do kilku rodzin, które korzystają z niego na zmianę, według dawnego zwyczaju «kolejek» (rânduri). Raz w miesiącu młyn zatrzymuje się do naprawy i muszą w niej uczestniczyć wszyscy współwłaściciele. Młyny mają imiona — od nazwisk rodzin albo od charakteru: Popeasca, Trăiloanea, Vămulea, kilka o nazwie Îndărătnica («Uparta»). Przy jednym z nich mieszkańcy wykuli kiedyś w skale tunel o długości prawie 30 m, by doprowadzić wodę — dziś nazywa się go Młynem przy Tunelu (Moara de la Tunel).

Dlaczego warto

To rzadka okazja, by zobaczyć dawną technikę w działaniu. Młyny mają poziome koło i pionową oś: woda z drewnianej rynny uderza w łopatki, a koło obraca kamienie młyńskie tuż nad nim. Spacer wzdłuż potoku od młyna do młyna zajmuje kilka godzin i prowadzi raz szeroką drogą, raz drewnianymi kładkami nad wodą, obok skał i buczyny.

Przy odrobinie szczęścia można spotkać gospodarza, który zasypuje kukurydzę lub pszenicę, i kupić trochę mąki prosto spod kamienia. Stowarzyszenie Acasă în Banat, które bada i ratuje młyny Banatu, od czasu do czasu oprowadza grupy po dolinie i pokazuje, jak miele się zboże; takie wizyty trzeba uzgodnić wcześniej.

Co zobaczyć i czego spróbować

• Młyn Îndărătnica między rzekami (Moara Îndărătnica dintre Râuri) — jeden z najbardziej fotogenicznych, u zbiegu potoków.
• Młyn Trăiloanea — często można zajrzeć do środka i zobaczyć kamienie młyńskie.
• Młyn przy Tunelu — z kanałem wodnym wykutym w skale.
• Mąkę kukurydzianą i pszenną z młynów — warto zapytać gospodarzy, jeśli młyn pracuje.
• Wąwóz Rudăria powyżej młynów — dla chętnych na dłuższy spacer.

Informacje praktyczne

Dojazd: Eftimie Murgu leży około 10 km od miasteczka Bozovici w dolinie Nery. Z Reșițy jest tu około 75 km przez Aninę. Młyny zaczynają się w samej wsi i ciągną w górę doliny wzdłuż drogi DJ571F przez kilka kilometrów; samochód można zostawić we wsi. Z Ukrainy najbliższe przejście graniczne to Sołotwyno – Sighetu Marmației, ale stamtąd do Banatu jest ponad 500 km, więc wygodniej jechać przez Węgry.

Kiedy: młyny można oglądać cały rok, ale najlepiej przyjechać od kwietnia do października. Mielą nie według rozkładu, lecz wtedy, gdy przychodzi kolej rodziny i w potoku jest dość wody. Oglądanie z zewnątrz jest bezpłatne; młynami gospodarują ich właściciele, więc do środka wchodź tylko za pozwoleniem.

Kontakt: stowarzyszenie Acasă în Banat — [email protected] (wycieczki i wydarzenia po wcześniejszym zgłoszeniu). Sprawdź szczegóły przed wyjazdem.

W pobliżu

• Wodospady Beușnița w Parku Narodowym Wąwóz Nery – Beușnița.
• Wodospad La Văioaga nad Nerą.
• Kolej Oravița – Anina — najstarsza kolej górska Rumunii, pociąg codziennie.
• Bozovici i dolina Nery — serce krainy Țara Almăjului z wiejskimi zagrodami i sadami.

Oficjalna strona: acasainbanat.ro

Zdjęcia: Strainu, CC BY-SA 3.0 ro, Wikimedia Commons; Ela Vaida, CC BY-SA 3.0 ro, Wikimedia Commons; IonutBizau, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.