Kościół Wstawiennictwa Najświętszej Maryi Panny, Lwów
Legalizacja Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w listopadzie 1989 r. zaowocowała nie tylko przekazaniem cerkwi i ich odbudową, rozwojem klasztorów i parafii, ale przede wszystkim odbudową duchowości narodu ukraińskiego. Wspólnoty niegdyś podziemnego Kościoła zaczęły prowadzić pełne życie religijne: wchodzić do kościołów i odzyskiwać budynki sakralne, których niegdyś pozbawiła ich bezbożna władza. Kościół klasztorny Wstawiennictwa Najświętszej Maryi Panny we Lwowie (ul. Łyczakowska 175a), należący do Zgromadzenia Salezjańskiego UGCC, nie był wyjątkiem.
Kościół Wstawiennictwa Najświętszej Maryi Panny (do 1946 r. - kościół Matki Boskiej Ostrobramskiej, do 1989 r. - składnica książek) to budowla sakralna we Lwowie, w historycznej dzielnicy Łyczaków, w formie bazyliki z wysoką wieżą kampanilową. Zajmuje dominującą pozycję we wschodniej części miasta.
Do drugiej połowy XIX wieku w miejscu obecnego budynku znajdowała się drewniana cerkiew proroka Eliasza, służąca potrzebom religijnym ukraińskiej społeczności Krywczyc. W 1870 r. została ona przekazana wspólnocie rzymskokatolickiej, do której pierwotnie należał kościół św. Nowi właściciele rozebrali stary budynek i na jego miejscu wybudowali niewielki murowany kościół.
W czerwcu 1914 r. parafianie utworzyli komitet budowy nowego kościoła. Plany te przerwała jednak I wojna światowa. Dopiero w 1927 r., pod polską okupacją, przydzielono działkę. W 1929 r. komitet budowy został ponownie zorganizowany. Rozpisano konkurs na projekt, w którym wzięli udział architekci lwowscy Tadeusz Obmiński, Wawrzyniec Dajczak i Witold Minkiewicz, architekci krakowscy Franciszek Monczyński i Adolf Szyszko-Bogusz oraz architekt warszawski Oskar Sosnowski. W skład jury weszli arcybiskup Twardowski, profesor Otto Nadolski oraz architekci Alfred Broniewski, Władysław Derdacki, Tadeusz Wróbel i Michał Łużecki. Latem 1930 roku, po kilku posiedzeniach, jury jednogłośnie odrzuciło wszystkie projekty, ale poleciło Tadeuszowi Obmińskiemu realizację szczegółowego planu opartego na najbardziej udanym projekcie Adolfa Szyszko-Bohusza. Zorganizowano wystawę konkurencyjnych projektów.
Budowa rozpoczęła się w 1931 r., ale w lipcu 1932 r. zmarł kierownik budowy, Obmiński. Vavzhynets Daichak kontynuował zarządzanie projektem i opracował szczegółowy projekt, a także część dekoracji wnętrz. Główne prace budowlane wykonała firma Dajczaka, która dostarczyła również kamień, cegły, wapno i cement. Prace murarskie wykonała firma Otto Drehera. W pracach dekoracyjnych wzięło udział wielu specjalistów, w tym słynna rzeźbiarka Janina Reichert-Toth. 7 października 1934 r. kościół został uroczyście poświęcony i tego samego dnia przekazany pod opiekę salezjanów. W międzyczasie kontynuowano budowę kompleksu kościelnego. W 1936 r. firma Karla Schwabe w Białej odlała dwa dzwony. Pierwszy z nich nosił nazwę "Matka Boża Nieustającej Pomocy" i ważył 1900 kg, a drugi - "Bolesław" - 3100 kg.
Budowę kościoła ukończono dopiero w 1938 roku. Budowę zrealizowano staraniem rzymskokatolickiego arcybiskupa Bolesława Twardowskiego. Rozpoczęto przygotowania do budowy salezjańskiego domu zakonnego z bursą i szkołą rzemieślniczą dla bezdomnej i trudnej młodzieży. Projekt architekta Juliana Dukhovycha został zatwierdzony, a 20 listopada 1938 r. metropolita lwowski Bolesław Twardowski poświęcił kamień węgielny. Na początku 1939 r. trwała procedura uzgadniania szczegółów projektu i rozstrzygania kwestii gruntu pod przyszłą placówkę.
19 października 1939 r. wojska sowieckie ostrzelały kościół. Uszkodzona została fasada, dach i wieża. 27 czerwca 1941 r. kościół został uszkodzony przez niemiecką bombę. Podczas okupacji niemieckiej przeprowadzono naprawy. 26 listopada 1944 r. w kryptach kościoła odbył się uroczysty pochówek arcybiskupa Bolesława Twardowskiego. Latem 1945 r. salezjanie opuścili klasztor, pozostawiając księdza Józefa Nęczka, który stopniowo wysyłał majątek kościelny do Krakowa. 4 czerwca 1946 r. Nientsek odprawił ostatnie nabożeństwo, po czym zabrał relikwie z ołtarza i opuścił Lwów.
Po II wojnie światowej kościół zamknięto i przeznaczono na magazyn książek. Ołtarz główny i boczne, konfesjonały, dzwony i inne mienie, które nie zostało usunięte, zostały utracone.
W 1989 r., po dojściu do władzy we Lwowie sił demokratycznych, budynek został przekazany wspólnocie UGCC, a w 1992 r. kościół został konsekrowany jako cerkiew greckokatolicka Wstawiennictwa Najświętszej Maryi Panny. Na fasadzie zdemontowano pozostałości mozaiki w niszy i hagiogram "MARYA". Nowy wystrój kościoła został zaprojektowany przez Romana Wasyłyka, profesora Lwowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Wraz z W. Kachalubą i A. Velychko stworzył on również ikony do ikonostasu. Pod koniec XX w. obok cerkwi dobudowano budynek Oratorium Młodzieżowego św. Dominika Savio, zaprojektowany przez Zenovii Pidlisnyi.
Budynek jest prowadzony przez zakonników z zakonu salezjanów obrządku wschodniego. Na bramie kościoła znajdują się medaliony z płaskorzeźbami Andrzeja Szeptyckiego, Józefa Ślepego, Petra Mohyły i Welamina Józefa Rutskiego. Rzeźba metropolity Andrzeja Szeptyckiego (autorstwa I. Popowycza) została zainstalowana w nawie od strony południowo-zachodniej. W 2005 r. w przybudówce kościoła (stary garaż) znaleziono brązowe popiersie Lenina. Postanowiono przetopić je na mały dzwon.
Cerkiew znajduje się po nieparzystej stronie ulicy Łyczakowskiej, na działce otoczonej murem. Nawa jest murowana, pięcioosiowa, zorientowana na osi zachód-wschód, równolegle do ulicy, z głównym wejściem od zachodu. Do wejścia prowadzą monumentalne schody. Dla chórów przewidziano dodatkowy szyb. Od wschodu przylega krótkie prezbiterium, zamknięte półkolistym absydą. Nawa, prezbiterium i chór mają płaski żelbetowy strop z usztywnieniami w postaci podłużnych i poprzecznych belek, które tworzą wrażenie stropu kasetonowego. Przepaść przykryta jest sklepieniem konchowym. Do wschodniej części nawy przylegają symetrycznie po obu stronach pomieszczenia gospodarcze, w których znajdują się również klatki schodowe. Wygląd kościoła przypomina starochrześcijańską bazylikę. Niezwykła dla lwowskiej architektury jest 60-metrowa dzwonnica, zbudowana w stylu florenckich kampanili.
