Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego, Lwów
Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego to greckokatolicki kościół we Lwowie, w dzielnicy Stare Znesinnia. Znajduje się na miejscu starszego drewnianego kościoła z początku XVII wieku. Jeśli podróżujesz do Lwowa pociągiem od strony wschodniej, zostaw walizki i wyjrzyj przez okno po lewej stronie. Wśród szarych i nieciekawych terenów przemysłowych Lwowa zobaczysz ten zabytek architektury. Niektórzy historycy (w szczególności Iwan Wahylewycz) byli przekonani, że to właśnie na terytorium Wniebowstąpienia Pańskiego książę Danyło Halicki założył Lwów.
Prawdopodobnie kościół został zbudowany na miejscu starożytnego sanktuarium na Znesinni za Wysokim Zamkiem, od którego osada wzięła swoją nazwę. Najstarszy znany budynek kościoła został zbudowany w 1602 roku i spłonął podczas oblężeń Lwowa. Z najwcześniejszych dokumentów dotyczących kościoła znane są tylko dwa dokumenty z 1687 i 1758 r., potwierdzające jego przywileje i mianowanie nowych księży. Odbudowany drewniany kościół stał do 1901 r., kiedy to na jego miejscu wybudowano obecny murowany. Zachował się jednak opis i zdjęcia starego kościoła z połowy XIX wieku. Ściany kościoła pomalowane były w sceny batalistyczne, a w dwóch ołtarzach bocznych znajdowały się obrazy pokryte srebrnymi, złoconymi szatami. Pierwszym badaczem, który zwrócił uwagę na wartość zabytku był austriacki archeolog Adolf Wolfskron, który w 1858 r. opublikował rysunek i plan w wiedeńskim wydaniu w artykule o drewnianych kościołach na Morawach, Śląsku, Węgrzech i w Galicji. W tym samym roku Felicjan Łobieski opisał zabytki sztuki w gazecie Rozmaitości (dodatek do Gazety Lwowskiej). Później o kościele wspominali w swoich pracach m.in. Fedir Bilous (który udostępnił rysunek Wolfskrona), Józef Łepkowski, Kazimierz Mokłowski, Bohdan Janusz i Mychajło Dragan. W połowie XIX wieku kościół był w złym stanie technicznym. Planowano budowę nowej.
Pewne wyobrażenie o cerkwi daje nam ikonografia. Był to trójwymiarowy, dwukondygnacyjny kościół orientowany na osi południe-północ z wejściem od południa. Składał się z prostokątnej nawy, kwadratowego narteksu z prezbiterium o tej samej szerokości i nieco węższej prostokątnej części ołtarzowej. Nawę i prezbiterium wieńczyły czworoboki z archaicznymi niskimi dachami namiotowymi; szczyt prezbiterium służył jako dzwonnica. Dach nad częścią ołtarzową jest dwuspadowy. Cały budynek otoczony był dachem obwodowym. Inwentarz z drugiej połowy XIX wieku wymienia na terenie przykościelnym następujące budynki: drewniany dom ("klasztor") z czterema izbami; kuchnię (lub piekarnię) z izbą mieszkalną; stajnię; inny budynek, który łączył w sobie stodołę, wozownię i stajnię; stodołę; stajnię. Wszystkie są drewniane, pokryte gontem lub słomą i w większości w złym stanie.
Wnętrze kościoła zostało pomalowane scenami ze Starego i Nowego Testamentu. Za ikonostasem znajdowała się ikona Ukrzyżowania z Oprawcami z 1701 roku. Ikony o treści historycznej umieszczono także w pobliżu ołtarza. Do dziś zachowały się fragmenty wysoce artystycznej ikony "Wniebowstąpienie Pańskie" z 1652 r., która znajdowała się przed ikonostasem. W cerkwi znajdował się dzwon z 1557 r., który pochodził z innej, starszej cerkwi. Przechowywano tu ręcznie pisaną Ewangelię z 1603 r., napisaną przez księdza Zachariasza z Wniebowstąpienia.
W 1888 r. planowano budowę nowego kościoła według projektu Wasyla Nahirnego. Z nieznanych przyczyn nie doszło to do skutku. Nowy projekt został wykonany przez Władysława Halickiego i był realizowany w latach 1897-1901. Stary kościół nie został od razu zburzony, stopniowo nadbudowywano go nowymi murami, a po zakończeniu budowy rozebrano. W 1922 r. nad wejściem na dziedziniec zbudowano neogotycki łuk lancetowy, a następnie w 1924 r. dwukondygnacyjną dzwonnicę ścienną z półkolistymi otworami łukowymi na dzwony.
Kościół znajduje się na wysokim wzgórzu. Plan ma kształt krzyża o słabo wyrażonych ramach. Wieńczy ją duży ośmiobok z pokrytą blachą kopułą i wysoką blaszaną sygnaturką, z którymi łączna wysokość sięga 31 m. Do budowy użyto cegły, a na zewnątrz zastosowano grubo obrobiony piaskowiec z pobliskiego kamieniołomu. Do wykonania elementów architektonicznych użyto drobnoziarnistego piaskowca z miejscowości Demni, niedaleko Mikołajowa.
We wnętrzu znajduje się niski, jednopoziomowy ikonostas z rzeźbionymi wrotami królewskimi i diakońskimi. Wśród ikon na plebanii znajdują się dwie malowane na drewnie, które różnią się sposobem wykonania. Ich autorem był prawdopodobnie mnich Ławry Studytów św. Iwana na Zstąpieniu Rafał Chomyk (pierwsza połowa XX w., monogram "H.R." na wizerunku św. Mikołaja). Trony przed ikonostasem i ołtarz boczny (przy ścianie południowej) ozdobione są płaskorzeźbami autorstwa Andrija Koverko. Ten sam autor wykonał ambonę pod głównym tronem oraz płaskorzeźbę "Dobry Pasterz" w nawie głównej. W nawie południowej znajduje się wizerunek Chrystusa namalowany przez Antona Manastyrskiego. W północnym ołtarzu bocznym znajduje się obraz Matki Bożej z Eleusis z początku XVIII wieku, który pochodzi z poprzedniego kościoła. Ikona została wykonana w 1701 roku i jest podpisana na odwrocie monogramem "A.I.M." lub "A.L.M.", co prawdopodobnie oznacza "malarza Aleksandra Lianitskiego". Ściany kościoła pokryte są nowoczesnymi malowidłami przedstawiającymi sceny głównie z Nowego Testamentu.
Oczywiście znaleźli się przeciwnicy odbudowy jednego z najstarszych drewnianych kościołów. Historycy twierdzą, że stary kościół był w dość złym stanie.
Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego jest dziwacznym połączeniem stylów neogotyckiego i neoromantycznego. Wnętrze jest zdominowane przez obrazy z początku XX wieku, ale w kościele znajdują się również ikony, które znajdowały się w drewnianym kościele. Piaskowiec użyty do budowy ścian zewnętrznych został wydobyty we wsi Demnia, niedaleko Mikołajowa (obwód lwowski).
Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego znajduje się przy ulicy Staroznesenskiej. Do kościoła kursuje tylko jeden autobus, numer 25 (ulica Korduba - centrum handlowe King Cross Leopolis). Można również przejść przez Park Wniebowstąpienia.
Nieco wyżej na tej ulicy znajduje się Zgromadzenie Sióstr Jozafata. Kościół został zburzony w latach sowieckich. Obecnie stoi tam nowy klasztor.
