Pałac hrabiego Badeniego, Busk

Pałac Badeniego to doskonały przykład architektury europejskiej z początku XIX wieku, znajdujący się w mieście Busk (obwód lwowski). Siedziba rodowa hrabiego Kazimierza Feliksa Badeniego łączy w sobie piękne formy, ciekawą lokalizację i głęboką historię starożytnego galicyjskiego rodu. Pałac Badeni jest ważnym miejscem historycznym w mieście Busk.

W historii Ukrainy, a w szczególności Galicji, rodzina Badeni, której korzenie giną gdzieś na Wołoszczyźnie, a według innych źródeł - we Włoszech, pozostawiła głęboki ślad. Bracia Kazimierz i Stanisław posiadali kilkadziesiąt tysięcy hektarów ziemi i przetwarzali zboże we własnych młynach. W Busku w obwodzie lwowskim Kazimierz założył browar, a w Radziechowie Stanisław rozbudował podobne przedsiębiorstwo i zbudował szklarnię. Badeni wspierali szkoły dla polskich dzieci i kościoły.

Klasycystyczny budynek w Busku powstał w 1810 roku. Kazimierz Badeni kupił go w 1876 roku, przebudował w stylu neorenesansowym i znacznie powiększył. Pałac został wybudowany w stylu klasycystycznym. Budynek ma dwa piętra i wiele przestronnych pokoi. Główna fasada w centrum ozdobiona jest portykiem, fasada parkowa (tylna) ozdobiona jest pseudo-risalitami, długim balkonem i kamiennymi wazami na balustradzie.

Pałac wraz z otaczającym go terenem stoi na łagodnym wzniesieniu w centrum Buska. Od strony głównego wejścia teren pałacu ograniczony jest ulicą Petruszewycza, z lewej strony rzeką Bug Zachodni, a z pozostałych dwóch stron głęboką fosą i zboczem opadającym do Parku Miejskiego im.

Pierwsza dokumentalna informacja o pałacu w Busku jako dziadowskiej rezydencji starszyzny buskiej Jabłonowskich jest zapisana w Inwentarzu majątkowym starostwa buskiego z 1698 r. (oryginał dokumentu jest przechowywany w Dziale Rękopisów Biblioteki Naukowej Stefanyka we Lwowie). Stał na tym samym miejscu, co dzisiejszy budynek pałacu, choć był znacznie skromniejszy, miał typowo obronne przeznaczenie i był drewniany.

Przez ponad 100 lat (1776-1879) Busk i okolice były dziadowską własnością polskiej magnackiej rodziny Mierów, do której należały także Radziechów, Chołujów, Sokal i Kamianka Strumiłowa. W XVIII i XIX w. Mierowie posiadali trzy pałace (w Radziechowie, Kamiance i Busku) oraz budynek typu pałacowego we Lwowie (przy ul. Wirmeńskiej).

Historia pałacu w Busku związana jest z nazwiskiem Wojciecha Alberta Miera (Mier Wojciech Albert; 19 IV 1757, Radziechów - † 22 VIII 1831, Kuty, Polska) - pisarza, poety i tłumacza, polityka proaustriackiego, szambelana austriackiego (1778), nadradcy dworu i podkomisarza cesarskiego (1806), kawalera Orderu Świętego Stefana (1817). Szczepana (1817), wysłannik galicyjskiego Sejmu Krajowego do Wiednia (1808), członek Towarzystwa Naukowego w Krakowie (1827), członek honorowy Akademii Arkadyjskiej w Rzymie, syn Józefa Miera, starosty buskiego i sokalskiego oraz wojewody pomorskiego. W 1798 r. Wojciech Mier odziedziczył po ojcu ziemie buskie i piastował tytuł dydycha buskiego do 1819 r., kiedy to z powodu problemów finansowych i groźby bankructwa zmuszony był zamknąć dydycha buskiego i przenieść się do Leżajska.

W 1810 roku Wojciech Mier rozpoczął budowę rezydencji w Busku. Pierwowzorem współczesnego zespołu pałacowego był niewielki parterowy dworek, który w ciągu XIX wieku przeszedł kilka gruntownych remontów i przebudów.

Według lustracji z 1832 r. był to murowany, parterowy budynek pod gontowym dachem z metalowymi rynnami na obwodzie i trzema ceglanymi kominami. Wewnątrz znajdowały się duże strychy na siano, 4 pokoje mieszkalne z dużymi podwójnymi oknami z 16 ćwiartkami kafli i żelaznymi piecami do ogrzewania, kuchnia, sala, kołyska, palarnia, ganek i dwie sklepione ceglane piwiarnie. Nad gankiem znajdował się osobny pokój z dwoma oknami, a nad nim letnia altana z dębowych desek.

Rozbudowę pałacu kontynuowali nowi właściciele Buska, którzy zamieszkali tu na stałe - Henryk Mier (1835-57) i jego syn Feliks (1857-79). Dobudowali oni do budynku frontowego drugie piętro i dwa skrzydła boczne. Po śmierci Feliksa Miera w 1879 r., który nie pozostawił potomków, właścicielką pałacu na krótko została jego żona Anna Vierer. W 1880 r. wdowa po Feliksie, w zamian za dożywotnią dzierżawę, przekazała buskie dobra Kazimierzowi Feliksowi Badeniemu, bratankowi zmarłego męża i przeniosła się do Wiednia.

Kazimierz Badeni (1880-1909), jego syn Ludwik (1909-1916) i wnuk Kazimierz (1916-1939) byli kolejno właścicielami pałacu i dziadkami Buskich.

Kazimierz Badeni był przyszłym przywódcą konserwatywnego Stronnictwa Galicyjskiego i premierem Austro-Węgier. Pałac Badeniego to dwupiętrowy budynek z wieloma przestronnymi pokojami. Jego wygląd zewnętrzny i wnętrza wykazują autentyczne cechy stylu klasycystycznego i neorenesansowego, co zapewnia wysoką wartość architektoniczną i artystyczną budynku. W szczególności wnętrza holu, salonu budynku pałacowego i głównej klatki schodowej zostały zaprojektowane przez mistrza Petro Garasymovycha w stylu neorenesansowym i ozdobione bogatą sztukaterią. Główna fasada budynku ozdobiona jest portykiem; fasada parkowa charakteryzuje się pseudo-risalitami, kamiennymi wazonami i długim balkonem na balustradzie. Ogólnie rzecz biorąc, zewnętrzny wygląd pałacu cechuje skromność. W 1932 r. przeszedł częściową przebudowę.

Do 1939 r., tj. przed nadejściem władzy radzieckiej w Galicji, majątek był wykorzystywany przez rodzinę Badeni jako letnia rezydencja, a później zaczął stopniowo podupadać. Od 1961 r. mieściła się tu jednostka wojskowa, która później została rozwiązana i ulokowano tu posterunek milicji. Później jednak i ta instytucja opuściła budynek. Pod koniec 2012 roku pałac został skontrolowany przez lokalną komisję. Od 2015 r. dostęp do terenu i wnętrza pozostawał oficjalnie zamknięty, ale w praktyce zamknięta centralna brama mogła zatrzymać tylko nielokalnych turystów... W maju 2015 roku wybuchł tu pożar, powodując rozległe zniszczenia, ale dzięki sprawnej akcji strażaków został szybko ugaszony i pałac ocalał.

W 1939 r. pałac został znacjonalizowany przez rząd bolszewicki. W latach 1939-41 mieścił się tu komitet obwodowy Komunistycznej Partii Ukrainy. W latach 1941-44 w pałacu kwaterowały oddziały Wehrmachtu. Po nadejściu władzy radzieckiej pałac zaczął podupadać. Od 1961 r. jest wykorzystywany jako jednostka wojskowa, więc niewiele pozostało z wystroju wnętrz pałacu.

Pałac hrabiego Badeniego w Busku jest obiektem o wysokich walorach architektonicznych i artystycznych, wymaga pilnych prac konserwatorskich i restauratorskich, jest zabytkiem architektury o znaczeniu lokalnym. Będąc w Busku, koniecznie odwiedź piękne drewniane kościoły - kościół św. Onufrego i kościół św. Paraskewy. Chociaż znajdują się one nieco dalej od centrum miasta, bez wątpienia warto je odwiedzić. Miłośnicy starych rezydencji powinni także odwiedzić Pałac Czartoryskich w Żurawnie oraz Pałac Arcybiskupów Lwowskich w Obroszynie.

W 2004 r. jednostka wojskowa została rozwiązana, ale właścicielem budynku pozostało Ministerstwo Obrony. Obecnie trwają trudne negocjacje w sprawie przekazania budynku do sfery kultury i turystyki, ale na razie pałac pozostaje budynkiem policyjnym... W ostatnich latach pałac stał pusty i stopniowo niszczał. Pożar w dniach 8-9.11.2016 r. uszkodził dach i stropy na powierzchni 150 m².

25 maja 2016 r. kompleks pałacowy został przekazany na własność lokalnej społeczności. Zaniepokojeni mieszkańcy miasta przyłączyli się do inicjatywy ratowania pałacu i planują przekształcić go w centrum kulturalne i turystyczne.