Kościół św. Jana Chryzostoma, Lwów

Jana Chryzostoma (dawniej kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa i klasztor franciszkanów) to czynny kościół ZUO we Lwowie przy ulicy Łysenki 43.

W 1873 r. władze pruskie zamknęły klasztor franciszkanów Najświętszego Sakramentu w Gnieźnie. Był to jedyny klasztor tej gałęzi zakonu franciszkańskiego na ziemiach polskich. Zakonnice natychmiast postanowiły przenieść swoją działalność na wschód. 26 października tego samego roku zakonnice opuściły Gniezno i 18 listopada przybyły do Lwowa. Ich pierwszym domem we Lwowie był tymczasowy klasztor założony przez księdza Witalisa Maryańskiego przy ulicy Kokhanovskoho (obecnie Levytskoho). Dom bardzo cierpiał z powodu wilgoci i 1 czerwca 1874 r. siostry przeniosły się na ulicę Piekarską, do pomieszczeń dawnego sierocińca Julii Haller. W 1875 r. dom został nieco wykończony, a w pobliżu wybudowano kaplicę. Budynek nie posiadał jednak ogrodzonego dziedzińca, co było ważne dla furtianek (nie było to zgodne z wewnętrznym regulaminem zgromadzenia). Po wybudowaniu jednego ze skrzydeł klasztoru przy ulicy Kurkowej (obecnie Łysenki) w 1880 roku, pomieszczenia przy ulicy Piekarskiej zostały sprzedane ojcom wczesnych buntowników.

Opatkazgromadzenia Maria Morawska intensywnie pracowała nad ideą budowy kościoła i klasztoru we Lwowie. 2 sierpnia 1876 r. Ministerstwo Spraw Religijnych Cesarstwa Austro-Węgierskiego wydało pozwolenie na założenie zgromadzenia franciszkanów Najświętszego Sakramentu w Galicji. 9 sierpnia tego samego roku siostry przedstawiły swoje plany arcybiskupowi Franciszkowi Wieszczlejskiemu i otrzymały jego zgodę. 3 grudnia tego samego roku papież Pius IX pobłogosławił przyszłą budowę.

Od Maurycego Rotmana zakupiono działkę przy ulicy Kurkowej (obecnie Łysenki). Pierwszy projekt, autorstwa architekta Carla Gregora, nie został zatwierdzony przez władze miasta jako "zbyt skromny". Po tym wydarzeniu Julian Zakharevych zgłosił się na ochotnika do stworzenia nowego projektu za darmo. Ten akt Zakharevycha był zaskakujący, biorąc pod uwagę jego protestanckie przekonania. W finansowaniu budowy wzięli udział przedstawiciele arystokracji Lwowa, Galicji i Wiednia. 13 września 1877 r. arcybiskup Lodovico Jacobini, nuncjusz apostolski w Wiedniu, poświęcił kamień węgielny pod przyszły klasztor. Julian Zakharevych osobiście nadzorował budowę przez wiele lat. W tym celu powołano także specjalną "komisję artystyczną", w skład której weszli: opatka Maria Morawska, kierownik budowy Józef Kaetan Janowski, pisarz i ambasador w parlamencie wiedeńskim Otto Hausner, polityk Walerian Podlewski oraz malarz Henryk Rodakowski. Prace ziemne i budowę murów przeprowadziła firma Karla Gregora. Kamienne detale zaprojektował Leonard Marconi. Prace ciesielskie wykonały warsztaty braci Wczeliaków i Franciszka Tenerowicza, blacharskie - firma Kruka, a malarskie - zakład Boguchwalskiego.

Skrzydło zachodnie klasztoru ukończono w 1880 roku, a wschodnie w 1883 roku. Data ukończenia skrzydła północnego nie jest znana, ale nie było to wcześniej niż w 1889 roku. 24 czerwca 1883 r. w kościele odbyły się pierwsze uroczystości: Magdalena Tesmer złożyła śluby zakonne, a Olga Kołaczkowska została ochrzczona. 29 października 1889 r. kościół został konsekrowany przez nuncjusza papieskiego z Wiednia Alessiusa Galimbertiego w obecności lwowskich arcybiskupów wszystkich trzech obrządków: Seweryna Morawskiego, Sylwestra Sembratowycza i Izaaka Mykoły Isakowycza. W 1890 r. zainstalowano dzwon "Michał-Józef-Franciszek". W 1901 r. w klasztorze zainstalowano wodociąg i kanalizację. 26 stycznia 1906 r. zmarła pierwsza opatka klasztoru Maria Morawska. Została pochowana w krypcie pod chórem. Podczas wojny ukraińsko-polskiej kościół doznał kilku drobnych uszkodzeń. Dwie kule trafiły w witraż, a pocisk uszkodził jedną ze ścian klasztoru. W 1919 r. na skraju terenu zbudowano dwa jednopiętrowe domy przeznaczone do odprawiania nabożeństw i wynajmu. W 1927 r. do jednego z domów dobudowano dwa piętra (jedno z poddaszem) dla gości i rezydencji kapelana.

W grudniu 1939 r. władze sowieckie zarekwirowały część klasztoru na archiwum. W pozostałych pomieszczeniach zakonnice przebywały do 13 maja 1946 roku. Kiedy przeniosły się do Polski, zabroniono im zabierać ze sobą jakiegokolwiek wyposażenia kościoła. Zakonnicom udało się jednak zabrać z kościoła jedną rzeźbę i prawie cały majątek klasztoru. Później klasztor franciszkanów został całkowicie przekazany siódmemu oddziałowi Pierwszego Szpitala Zakaźnego.

Po przybyciu do Polski franciszkanie założyli klasztory w Kłodzku i Ząbkowicach Śląskich, gdzie umieścili wywiezione ze Lwowa przedmioty kultu religijnego oraz archiwum klasztorne. Część wyposażenia przeniesiono do splądrowanego wcześniej przez hitlerowców klasztoru ich zakonu w Bydgoszczy.

W 1991 r. kościół i lewe skrzydło zostały przekazane Ukraińskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu. Na terenie klasztoru mieściło się Seminarium Duchowne (obecnie Lwowska Prawosławna Akademia Teologiczna), założone w 1990 roku. W 1993 r. seminarium stało się częścią Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. W 1994 r. lwowski Instytut Ukrzakhidproektrestavratsiya odrestaurował witraże. W 1999 r. ostatnie pomieszczenia należące do szpitala (prawe skrzydło) zostały przekazane instytucji edukacyjnej. Przy kościele działa niedzielna szkoła katechetyczna dla dzieci oraz organizacja młodzieżowa imienia św. Piotra Mohyły.

29 stycznia 2006 r. w krypcie kościoła została odprawiona przez biskupa Mariana Buczka msza św. z okazji 100. rocznicy śmierci Marii Morawskiej.

Zespół klasztorny znajduje się po nieparzystej stronie ulicy Łysenki, na zboczu tzw. Wężowej Góry, na wyrównanym i ogrodzonym murem terenie od strony ulicy. Łyczakowskiej przez ulicę Zańkowieckiej, wizualnie zamyka perspektywę tej ostatniej. Za budynkami znajduje się murowany ogród. Na centralnej osi z kościołem znajduje się metalowa brama w murze, z której prowadzą na górę dwa skrzydła schodów. Na zachodnim skraju muru znajduje się wejście przykryte półkolistym łukiem ze schodkowym daszkiem.

Kościół zbudowany jest z czerwonej i żółtej cegły z elementami kamiennymi, z zewnątrz nieotynkowany. Jest zorientowany na osi północ-południe. Budynki klasztorne przylegają do niego z obu stron. Układ bazyliki jest jednonawowy. Nawa jest na planie kwadratu, przykryta pojedynczym sklepieniem krzyżowym. Krawędzie sklepień wspierają wysokie półkolumny z sześciennymi romańskimi kapitelami. Ściany boczne nawy mają jedno okno z półkolistym zakończeniem. Po obu stronach nawy znajdują się wejścia do kaplic przylegających do kościoła. Franciszka (strona wschodnia), druga św. Jozafata (strona zachodnia). Narteks jest jednoprzęsłowy, krótszy od nawy i podwyższony o jeden stopień. Posiada emporę, pod którą znajduje się mały przedsionek i dwa boczne przejścia prowadzące do wschodniego i zachodniego skrzydła klasztoru. Na północ od nawy znajduje się prezbiterium, nieco węższe od nawy, podniesione o jeden stopień nad nią i przykryte pojedynczym sklepieniem krzyżowym. Za prezbiterium znajduje się dwupasmowa przepaść z widokiem na dziedziniec. Fasada kościoła jest dwukondygnacyjna z trójkątnym frontonem wysuniętym na zewnątrz w formie ryzalitu klasztornego. Fronton zwieńczony jest kamiennym krzyżem (krzyż zaginął), a krawędzie zdobią kamienne wieże. Druga kondygnacja jest podzielona na trzy pola żółtymi ceglanymi lizenami, przy czym środkowe pole jest znacznie szersze niż boczne. Na drugiej kondygnacji znajduje się okrągłe okno, a nad nim, w półkolistej płytkiej niszy, znajduje się grupa trzech wąskich okien, z których środkowe jest wyższe niż boczne. Portal kościoła ma własny trójkątny fronton zwieńczony krzyżem, wsparty na dwóch kolumnach z kapitelami z ornamentem roślinnym. Pośrodku frontonu znajduje się półokrągły łuk o schodkowym profilu. Nad łukiem w okrągłej niszy znajduje się monstrancja z aniołami. Wejście jest prostokątne, z tympanonem z mozaikowym wizerunkiem Zbawiciela i napisem IS XC nad nim. Dach nad narteksem, prezbiterium i otchłanią jest dwuspadowy, natomiast dach nad nawą jest namiotowy i pokryty łupkiem. Dach nad nawą wieńczy ośmioboczna wieżyczka kryta blachą z wydłużonym ostrym zakończeniem z krzyżem. Podobna, nieco mniejsza wieżyczka wieńczy dach nawy głównej.

Wszystkie trzy witraże w kościele zostały wykonane w Monachium przez F. Mayera w latach 1887-1889. Centralny witraż przedstawia Najświętsze Serce Jezusa, podczas gdy boczne okna poświęcone są św. Melanii i Archaniołowi Michałowi. Witraż w okrągłym oknie na fasadzie kościoła przedstawia Niepokalane Poczęcie.

Wnętrze kościoła zostało pomalowane ornamentami roślinnymi i geometrycznymi przez Juliana Krupskiego w latach 1930-1931. Freski zostały pobielone po utworzeniu w klasztorze szpitala zakaźnego. Drewniana neogotycka ambona, wykonana przed 1889 r., znajduje się po lewej stronie przy przejściu z nawy do prezbiterium. Drewniany parapet z okresu cesarstwa wykonany przez warsztat Franciszka Tenerowicza. Znane są rzeźby Matki Boskiej i św. Jerzego wykonane przez Juliana Markowskiego. W czasach sowieckich zniszczono ambonę, drewniane konfesjonały, ławki kościelne i marmurowe tryskacze przy wejściu zaprojektowane przez Leonarda Marconiego.

W sumie w kościele znajdowało się pięć ołtarzy. Wszystkie zostały zniszczone w czasach sowieckich. Pozostałości kamiennych płyt ołtarza głównego umacniają ziemny brzeg przy wejściu na dziedziniec klasztorny.

Ołtarz główny w stylu neoromańskim z monumentalnym baldachimem i wysoką przegrodą został zainstalowany w prezbiterium, prawie na środku kościoła. Został wykonany z marmuru i alabastru we lwowskim zakładzie kamieniarskim Leopolda Szymzera. Projekt należał do Juliana Zacharewicza i został zmodyfikowany przez Leonarda Marconiego, który wykonywał modele gipsowe dla warsztatu Schimzera. Prace sfinansowała rodzina książąt Liechtenstein z Wiednia. Wielobarwne światło przechodzące przez witraże padało na ołtarz od tyłu i częściowo przechodziło przez alabaster, nadając ołtarzowi niezwykły wygląd. W ołtarzu znajduje się drewniany krucyfiks z drugiej ćwierci XVIII wieku.

Ołtarz św. Józefa przy wschodniej ścianie nawy głównej został wykonany przez firmę Mayer'sche K. Hof Kunstanstalt z Monachium na koszt rodziny Podhurskich. Jest to neogotycka rzeźba drewniana z polichromią. W centralnym polu znajduje się św. Józef z Dzieciątkiem, flankowany przez anioły.

Przy ścianie wschodniej znajduje się neogotycki ołtarz Niepokalanego Poczęcia NMP, wykonany z drewna w warsztacie Franciszka Tenerowicza na koszt Oleksandry Hausner. Rzeźby z białego marmuru wykonały Amelia Jadwiga Lubińska i Julia Lubińska. Figura Niepokalanego Poczęcia do dziś znajduje się we Lwowskim Muzeum Historii Religii.

Kamienny ołtarz św. Jozafata w kaplicy zachodniej został wykonany przez fabrykę Leopolda Szymzera na koszt rodziny Zewuskich. Rzeźba św. Jozafata z białego marmuru została wykonana przez Oskara Sosnowskiego w Rzymie.

Drewniany ołtarz św. Franciszka z Asyżu w kaplicy wschodniej wykonał Tadeusz Sokółski na koszt rodziny Kielanowskich z Kozłowa. Rzeźbę "Święty Franciszek otrzymuje stygmaty" z białego marmuru wykonała Amelia Jadwiga Lubińska.

Klasztor jest trzykondygnacyjny, na planie zbliżonym do kwadratu, z dziedzińcem. Fasada jest nieotynkowana, na kamiennym cokole, podzielona między drugą i trzecią kondygnację ząbkowanym skrzydłem; najwyższa kondygnacja zwieńczona jest skrzydłem z neoromańskim fryzem arkadowym. Okna pierwszego i drugiego piętra mają półokrągłe architrawy utworzone przez wnęki w murze; okna trzeciego piętra są wąskie i umieszczone parami pod wspólnymi półokrągłymi architrawami. Od południa dwa mniejsze ryzality w formie niskich wież flankują duży ryzalit środkowy, który jest jednocześnie fasadą kościoła. Fasada dziedzińca jest wzmocniona schodkowymi ceglanymi filarami. Dachy skrzydeł klasztoru pokryte są łupkiem, dwuspadowe, czasem trójspadowe i namiotowe nad ryzalitami. Płaszczyzny dachów ożywiają lukarny z wielopłaszczyznowymi dachami i iglicami. Kominy są wysokie i zwieńczone arkadowymi szczytami. Na jednej z osi fasady dziedzińcowej skrzydła wschodniego znajduje się rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Zachowała się ona do dziś bez głowy. Układ wnętrz jest korytarzowo-segmentowy, z półkolistymi ceglanymi sklepieniami na korytarzach parteru. Pośrodku wschodniego skrzydła znajduje się drewniana klatka schodowa. Pomieszczenia zostały w dużej mierze przeprojektowane w czasach sowieckich. Wiele wejść zostało zamurowanych i zbudowano nowe ścianki działowe.