Klasztor Swiatojurski, Czerwonograd

Jerzego Bazylianów w Krytynopolu (obecnie Czerwonohrad) to klasztor Zakonu św. Bazylego Wielkiego Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w Czerwonohradzie w obwodzie lwowskim. Patronem klasztoru jest Święty Wielki Męczennik Jurij. W kościele klasztornym znajduje się cudowna ikona Najświętszej Maryi Panny zwana ikoną Christinopil. Cerkiew klasztorna św. Jurija i cele mają status zabytków architektury o znaczeniu narodowym w Ukrainie, z numerem ochrony 1335.

Na początku XVIII wieku ukraińska społeczność Czerwohradu (wówczas Krytynopola) była stosunkowo niewielka, a dla swoich potrzeb duchowych miała tylko jedną małą drewnianą cerkiew, która była w ruinie i ostatecznie spłonęła w pożarze. Na jej miejscu ówczesny władca Krytynopola Franciszek Salezy Potocki wybudował nową kamienną cerkiew, która była niewielka, nie miała kopuły, a zamiast ikonostasu znajdowały się w niej trzy ołtarze - duży i dwa boczne ku czci św.

Proboszczem w tym czasie był ks. Ilja Bilyansky (lub Bulyansky), który wykonywał swoje obowiązki w sposób wyjątkowo niedbały i niezadowalający, a także żądał od swoich parafian więcej pieniędzy za nabożeństwa niż miał do tego prawo, w szczególności raz na Wielkanoc zażądał jednej czwartej poświęconych przez siebie ciast wielkanocnych. Skargi na księdza dotarły do Franciszka Potockiego, który w 1762 r. ekskomunikował go z parafii. Potocki planował założyć w Krytynopolu dom dla misjonarzy z zakonu św. Bazylego Wielkiego i w tym samym roku poprosił Maksymiliana Ryla, biskupa Bełza i Holmu, o przekazanie zarządzania parafią bazylianom. 4 marca 1763 r. biskup wyraził zgodę, w lipcu tego samego roku projekt klasztoru został zatwierdzony przez o. Ipatija Bilińskiego z Poczajowa, a 6 września Franciszek Potocki podpisał akt fundacyjny nowego klasztoru. Na prośbę archimandryty z Żółkwi Jozafata Wysockiego Potocki przyłączył do nowo powstałego klasztoru w Krytynopolu klasztory w Wolszynie i Horodyszczu. 25 grudnia 1764 r. opat klasztoru w Wołczyńsku, ojciec Teodozjusz Hryhorowycz, przybył do Krytynopola wraz z czterema mnichami bazyliańskimi, którzy stali się pierwszymi mieszkańcami klasztoru św.

Pierwsze budynki klasztoru, które znajdowały się w pobliżu starej cerkwi św. Jerzego, były drewniane, a później zostały rozebrane, a materiał budowlany został wykorzystany do budowy nowych kamiennych konstrukcji. Co ciekawe, kronika klasztorna z 1888 r. podaje, że podczas kolejnego remontu w ścianie refektarza znaleziono drewnianą belkę z wyrytym na niej napisem: "Niech Pan błogosławi ten dom i tych, którzy w nim mieszkają - Ta świątynia powstała 26 maja, 26 dnia roku Bożego A.D. 1713". Według Oksany Yasynetskiej, badaczki historii Krytynopola, może to świadczyć o tym, że bazylianie, którzy przybyli do miasta dopiero pod koniec 1764 r., mogli nie być pierwszymi mnichami mieszkającymi w tym miejscu.

1 czerwca 1768 r. pożar zniszczył kościół i drewniane zabudowania klasztorne. Franciszek Potocki postanowił wybudować nowy, większy kościół i klasztor dla bazylianów na miejscu starego kościoła św. Potocki przekazał na budowę 20 tys. zł, tyle samo ofiarował archimandryta Jozafat Wysocki. Nazwisko autora projektu klasztoru nie jest znane: kronika klasztorna wspomina jedynie o tym, że były trzy projekty, z których dwa były autorstwa nieznanego francuskiego architekta, prawdopodobnie tego, którego Franciszek Potocki zaprosił do Krytynopola w 1770 r. w celu oględzin terenu pod przyszły klasztor. Według jednej z wersji mógł to być Pierre Rico de Tirregelli, który zaprojektował pałac w Krytynopolu, lub lwowski architekt Jean Dudefil. Autorem trzeciego projektu mógł być Matwiej Polejewski lub Ihnatij Fesinger.

Kamień węgielny pod budowę nowego kościoła położono 15 października 1771 roku. Kamień zawierał wgłębienie na butelkę z napisem świadczącym o rozpoczęciu budowy oraz, zgodnie z ówczesną tradycją, monety wszystkich dostępnych wówczas nominałów. Po bokach kamienia namalowano czterech ewangelistów, herby zakonu bazylianów i rodziny Potockich oraz napis w języku łacińskim: "Roku Pańskiego 1771, dnia 4 września, starym stylem, szczęśliwie położono kamień węgielny pod kościół OCWV".

Prace budowlane nadzorował Czech Johann Kasper Zelner (Ivan Selner), któremu pomagał jego syn Joseph. Aby przyspieszyć budowę, mnisi zbudowali cegielnię i wykorzystali materiały budowlane ze starego rozebranego kościoła. Latem 1772 r. zaczęli wznosić mury kościoła, ponieważ 3 lipca w ścianę za ołtarzem wmurowano kolejną butelkę z pergaminem, podobną do tej z kamienia węgielnego, a miejsce, w którym umieszczono butelkę, oznaczono cegłą z krzyżem. W tym samym 1772 roku uroczyście wmurowano kamień węgielny pod cele klasztorne, które miały znajdować się po północnej stronie kościoła, a 20 października rozpoczęto prace budowlane. Co ciekawe, nowy kościół miał niestandardowy układ z dużym ołtarzem od zachodu, co było sprzeczne z ówczesnymi kanonami, ale Franciszek Potocki zażądał, aby fasada kościoła była zwrócona w stronę placu. Kolejną cechą nowego klasztoru była jego budowa w kilku etapach: mnisi zasiedlali nowe cele stopniowo, w miarę ich wznoszenia.

Niemal równocześnie z rozpoczęciem budowy pomieszczeń klasztornych, 22 października zmarł ciężko chory od pewnego czasu Franciszek Salezy Potocki. Jego mózg i wnętrzności pochowano w kaplicy kościelnej. Tuż przed śmiercią, 16 października, Franciszek Potocki złożył na rzecz klasztoru ogromny datek - 6 tys. dukatów i 108 tys. zł - błagając o przebaczenie za grzechy. Dziedzicznym fundatorem klasztoru był 20-letni syn Franciszka, Stanisław. Początkowo nie interesował się sprawami kościoła, ale później wykazał pewne zainteresowanie budową, a nawet dokonał pewnych zmian w wystroju kościoła.

Za oficjalny dzień ukończenia budowy kościoła przyjmuje się 1 lipca 1774 r., kiedy to poświęcono ostatni kamień na sklepieniu latarni, choć prace dekarskie trwały jeszcze później. Dzień wcześniej, 30 czerwca, na kopule umieszczono krzyż. Dzwon do cerkwi wykonał lwowski rzemieślnik Teodor Poliański, rzemieślnik Szymon Stringel zamontował metalową balustradę, a artysta Sokołowski pomalował kopułę. Budowa klasztoru została oficjalnie zakończona jesienią 1775 roku.

Nowo założony klasztor w Krystynopolu stał się ważnym ośrodkiem religijnym i przez długi czas był głównym, a ostatecznie jedynym klasztorem w regionie Nadbużańskim. Klasztorowi podporządkowano szereg lokalnych cerkwi wiejskich: we wsi Nowy Dwór (od 1765 r.), we wsi Kliuszów (od 1776 r.) i we wsi Parchacz (od 1820 r.). Bazylianie prowadzili aktywną działalność misyjną i katechetyczną. 23 czerwca 1773 r. założyli bractwo religijne św. Onufrego, które otrzymało prawo otrzymywania ułaskawień od papieża.

Klasztor słynął ze swoich relikwii. Najsłynniejszą z nich była cudowna ikona chrystynofilska Matki Bożej, podarowana klasztorowi w 1764 r. przez pierwszego właściciela, Stanisława Kostkę Sadowskiego, marszałka na dworze Franciszka Potockiego. W 1765 r. umieszczono ją w ołtarzu głównym kościoła, a w 1777 r. ozdobiono nową srebrną obudową ze złoceniami, perłami, klejnotami i czeskim szkłem. O. Ignacy Binkowski wykonał kopię tej ikony, którą ukrył w archiwum klasztornym, więc nie wiadomo na pewno, czy ikona przechowywana obecnie w klasztorze jest oryginałem, czy kopią. Oprócz cudownej ikony w klasztorze przechowywano inne relikwie: relikwie św. Onufrego, podarowane klasztorowi przez Franciszka Potockiego, części relikwii św. Bazylego Wielkiego, świętego męczennika Jozafata Kuncewicza, założyciela zakonu bazylianów, patrona kościoła oraz część krzyża, na którym ukrzyżowano Jezusa.

Klasztor posiadał również dużą bibliotekę, którą założył Franciszek Salezy Potocki, który przekazał 500 złotych na zakup książek. Podstawę biblioteki stanowiły rękopisy z klasztorów w Wołczynie i Horodyszczu. Perłami biblioteki były XII-wieczny Apostoł Horodyszcza (lub później Krystynopola), XII-wieczna Ewangelia Horodyszcza lub Buczacza oraz pomnik Horodyszcza z 1484 roku. Oprócz bogactwa biblioteki, opat klasztoru, ojciec Korneliusz Soczyński, w 1766 r. założył i prowadził aż do śmierci kronikę zatytułowaną "Kronika klasztoru w Krystynopolu od 1766 roku", która jest obecnie nieocenionym źródłem informacji historycznych o klasztorze, Krystynopolu i rodzinie Potockich. Niestety, na początku XXI wieku większość inkunabułów zaginęła.

W ostatniej tercji XVIII w., prawdopodobnie w 1789 r., rozbudowano cele klasztorne, dobudowując skrzydło. W 1797 r. budynki klasztorne zostały zniszczone przez pożar.

W 1794 r. przy klasztorze otwarto polską szkołę i szpital, w którym zakonnicy bezpłatnie leczyli ubogich.

Na początku XIX wieku, wraz ze stopniowym upadkiem Krystynopola, klasztor św. Jerzego również podupadł, co zbiegło się z ogólnym kryzysem zakonu bazylianów. W 1882 r. zakon został zreformowany, a w 1887 r. klasztor św. Wznowiono działalność misyjną i katechetyczną oraz utworzono szereg stowarzyszeń kościelnych, z których największym było bractwo Apostolstwa Modlitwy lub Słodkie Serce Boleści, które zostało założone w 1892 roku i przyciągnęło około 10 500 członków w ciągu następnych dziesięciu lat. W tym samym roku, 1892, pod przewodnictwem klasztoru w Krytynopolu założono Zgromadzenie Sióstr Służebnic Niepokalanej Dziewicy Maryi, które stało się pierwszym aktywnym zgromadzeniem żeńskim w kościele ukraińskim. W 1910 r. w klasztorze założono również żeńskie stowarzyszenie Sióstr Niosących Mirrę.

15 lutego 1885 r. bazylianie zorganizowali publiczną czytelnię dla mieszkańców miasta z Towarzystwa Prosvita, w której odbywały się również wykłady popularnonaukowe i chór ludowy. W 1888 r. w klasztorze wznowiono studia teologiczne bazylianów, które, z krótką przerwą w czasie I wojny światowej, trwały do 1945 roku. W 1911 r. czytelnia Prosvita przeniosła się do odrestaurowanego przez bazylianów budynku naprzeciwko klasztoru bernardynów, w którym oprócz czytelni mieścił się teatr, kasa i mały sklepik.

Wraz z odrodzeniem klasztoru św. Jerzego odrestaurowano również budynki klasztorne. W 1888 roku cele zostały ponownie rozbudowane. W ostatniej tercji XIX w. odrestaurowano również cerkiew św. Jerzego: w 1874 r. artysta Feliks Zabłocki pozłocił ołtarz i pomalował prezbiterium, w 1883 r. zmienił układ bocznego tronu św. Mikołaja i wykonał nowy krzyż, a także namalował ikony na tronach. W 1893 r. jezuicki mnich Sahadyn zainstalował w cerkwi nowy ikonostas, a ikony do ikonostasu namalował lwowski artysta Karol Gaimrot.

W 1892 r. Andrzej Szeptycki złożył śluby zakonne w klasztorze w Krytynopolu, a następnie wykładał teologię w studiach bazylianów w klasztorze. W 1902 r. papież Leon XIII przyznał klasztorowi św. Jerzego prawo do obchodzenia świąt ku czci Najświętszej Maryi Panny i św. Onufrego, którego relikwie były przechowywane w kościele św. W 1906 r., od 14 listopada do 1 grudnia, w klasztorze odbyła się pierwsza kapituła Zakonu św. Bazylego Wielkiego po jego reformie, a w dniach 6-14 sierpnia 1909 r. odbyła się druga kapituła.

28 maja 1909 r. do nowo wybudowanej cerkwi Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Sokalu został przeniesiony w darze od ojców bazylianów z klasztoru św. Jerzego w Krystynopolu obraz Świętego Apostoła Piotra.

Podczas I wojny światowej bazylianie z klasztoru św. Jerzego opiekowali się rannymi, wdowami i sierotami.

Podczas II wojny światowej w klasztorze działał niemiecki szpital, więc bazylianie poprosili opata sąsiedniego rzymskokatolickiego klasztoru bernardynów, ojca Jerzego Bileckiego, o udostępnienie pomieszczeń kościoła Świętego Ducha na ich usługi i pomimo trudnych stosunków ukraińsko-polskich w tym czasie, ojciec Bilecki nie odmówił bazylianom.

Po II wojnie światowej przez pewien czas Krystynopol znajdował się pod rządami nowo powstałej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W klasztorze, w którym w tym czasie mieszkało prawie 20 mnichów, próbowano rozmieścić policję, ale opat odmówił, argumentując, że klasztor jest chroniony przez konkordat Watykanu z Polską, na mocy którego Polska zobowiązała się do poszanowania praw i własności Kościoła greckokatolickiego na swoim terytorium państwowym. W 1946 r. władze polskie zmusiły jednak bazylianów do przekazania części zabudowań klasztornych na potrzeby wojska polskiego. W tym samym roku Ukraińcy z Krytynopola zostali przymusowo deportowani do Związku Radzieckiego. W tym czasie w klasztorze pozostało tylko trzech księży - ojciec Wołodymyr Kowalyk, ojciec Jozafat Romanyk, ojciec Arsen Kulybaba i mnich o imieniu Yakint Pylyp - podczas gdy reszta wyjechała na Zachód w 1944 roku. Parafia św. Jerzego skurczyła się do kilkudziesięciu osób. W tym samym roku ojciec Kovalyk wyjechał do Polski, a w 1947 roku podążyli za nim ojciec Romanyk, ojciec Kulybaba i brat Pylyp, którzy zostali eksmitowani z klasztoru i którym udało się zabrać ikonę Matki Bożej Chrystusowej, naczynia kościelne i dużą bibliotekę klasztorną. Klasztor praktycznie przestał istnieć.

W 1951 r., na podstawie polsko-radzieckiej umowy międzyrządowej, Krytynopil został przekazany ZSRR. Po ustanowieniu władzy radzieckiej w mieście klasztor został zlikwidowany, a pomieszczenia klasztorne początkowo były wykorzystywane przez milicję, później przez szkołę mechanizacji i pocztę główną, a w 1980 r. w dawnym kościele otwarto filię Lwowskiego Muzeum Historii Religii i Ateizmu, a w celach klasztornych otwarto galerię sztuki. Chociaż klasztor oficjalnie nie funkcjonował, niektórzy księża bazylianie, tacy jak Marian Chornega, Damian Bohun, Markian Kohut, Ihnatii Yantukh i inni, prowadzili działalność religijną w podziemiu.

W 1959 r. centralna kopuła kościoła została odrestaurowana według projektu architekta Ihora Starosolskiego.

W listopadzie 1989 r. kościół i część pomieszczeń klasztornych zostały zwrócone bazylianom, a pierwsza liturgia została odprawiona w święto Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny. W 1990 r. mnisi otrzymali resztę budynków klasztornych. Ojciec Marian Chornega został pierwszym opatem po wyjściu z ukrycia. W klasztorze pracował i tworzył Markian Kohut, pisarz kościelny, autor licznych akatystów, wieloletni więzień polityczny.

7 kwietnia 1994 r. do klasztoru powróciła cudowna ikona Matki Bożej Krytynopolskiej, która wcześniej była przechowywana w Warszawie. W tym samym 1994 roku klasztor założył liceum teologiczne dla młodych mężczyzn.

Działa ono przy parafii św:

• Apostolstwo Modlitwy (360 członków), którzy aktywnie uczestniczą w różnych modlitwach i spotkaniach;
• "Żona Maryjna" i "Żona Ołtarza";
• Katechetyczna Szkoła Niedzielna prowadzona przez Siostry Służebniczki Niepokalanej Dziewicy Maryi;
• Dwa chóry kościelne.

W 2009 r. parafia była gospodarzem międzynarodowej pielgrzymki różańcowej z udziałem trzech biskupów pod przewodnictwem Kir Mychajło Kołtuna. Obchodzono również 20. rocznicę wyjścia UGCC z podziemia. Z tej okazji wykonano pamiątkowe certyfikaty i medale, które wręczono tym, którzy walczyli o legalizację UGCC na Arbacie w Moskwie w 1988 r. oraz za ich heroiczną pracę w podziemiu.

Od 2020 r. opatem klasztoru jest o. Jeremiasz Rybakow, OSBP. W klasztorze mieszka 6 kapłanów, 1 diakon i 2 braci. Kapłani klasztoru obsługują, oprócz miejscowej parafii, także parafie we wsiach Bendiuga i Mezhyrichchia.

Zespół klasztorny łączy w sobie cechy późnego baroku i klasycyzmu.

Kościół św. Jerzego jest zbudowany z kamienia, na planie prostokąta, zorientowany wschód-zachód i składa się z trzech części. Główna bryła przykryta jest elipsoidalną kopułą na niskim ośmiokątnym bębnie z koroną, podczas gdy narteks i wschodnia część przykryte są dwuspadowym dachem. Główna fasada jest symetryczna, z centralną osią zaakcentowaną ryzalitem zwieńczonym trójkątnym frontonem i portalem. Po obu stronach ryzalitu znajdują się nisze-eksedry z posągami świętych. Fasadę wieńczy attyka z ozdobnymi kamiennymi donicami. Ściany kościoła i bębna są podzielone pilastrami porządku toskańskiego.

Po północno-wschodniej stronie kościoła znajduje się dwukondygnacyjny, murowany budynek celi w kształcie litery L. Układ wnętrza jest korytarzowy. Układ wnętrza jest korytarzowy. Jedynie północno-wschodnia fasada posiada zdobienia w postaci płaskich lobów i barokowych sztukaterii okiennych, pozostałe elewacje nie są zdobione.