Ukraiński Dom Ludowy, Czerniowce

Ukraiński Dom Ludowy w Czerniowcach, ukraiński dom zbudowany pod koniec XIX wieku przez ukraińskie stowarzyszenie Narodnyj Dim, stał się centrum ukraińskiego życia na Bukowinie. Miał on odegrać ważną rolę w odrodzeniu języka i tożsamości ukraińskiej przed I wojną światową, a także prowadzić działania narodotwórcze w okresie formowania się i umacniania ukraińskiej niepodległości. Budynek Ukraińskiego Domu Ludowego jest własnością Towarzystwa Ukraiński Dom Ludowy od ponad 125 lat i jest zabytkiem historycznym chronionym przez państwo.

Pomysł założenia Ukraińskiego Domu Ludowego został ogłoszony w 1875 r. na posiedzeniu towarzystwa Ruska Besida. 22 stycznia 1884 r. władze prowincji, podpisane przez prezydenta Bukowiny barona Alesaniego, zarejestrowały pod numerem 499 statut stowarzyszenia Ruski Dom Narodowy, czwartego ukraińskiego stowarzyszenia na Bukowinie po Ruskiej Besidzie (1869), Ruskiej Radzie (1870) i stowarzyszeniu studenckim Sojuz (1875).

Zadanie zostało określone w pierwszym paragrafie statutu: "Celem towarzystwa jest popieranie i obrona materialnych i moralnych interesów Ukraińców na Bukowinie". Środkiem do osiągnięcia tego celu miała być "budowa "Domu Ludowego" z salą teatralną w Czerniowcach" i "umieszczanie w nim bukowińsko-ukraińskich towarzystw, które przyczyniają się do rozwoju bukowińsko-ukraińskiego narodu...".

W lutym 1884 r. zwołano zebranie założycielskie towarzystwa "Narodnyj Dom", na którym na przewodniczącego wybrano profesora Yeroteya Pihulyaka, a na skrybę - nauczyciela Omeliana Popovycha. Wśród założycieli i członków Narodowego Domu znaleźli się znani ukraińscy działacze Bukowiny Sydir Wynnycki, Teofil Draczyński, Wołodymyr Załoziecki, Wołodymyr Jasieniecki-Kornych, Wołodymyr Filipowycz i inni. Natychmiast po założeniu stowarzyszenia pojawiła się kwestia budowy własnego domu. Początkowo wynajmowali pomieszczenia od Ruskiej Besidy i innych. W październiku tego samego roku rozpowszechniono apel wśród miejscowych Ukraińców i rozpoczęto zbiórkę pieniędzy na własny budynek.

Gazeta "Bukowina" (której pierwszy numer ukazał się w styczniu 1886 r.) apelowała do Ukraińców z regionu, że inne narody regionu - Polacy, Niemcy, Żydzi i Rumuni - starają się zjednoczyć i zbudować własne domy narodowe, ale Ukraińcy patrzą na tę sprawę z pewną obojętnością". Niemniej jednak fundusze zostały zebrane, choć powoli. Studenci ukraińskiego pochodzenia pomagali zbierać fundusze podczas wakacji. Burmistrz Antin Kokhanovskyi i metropolita Arkady (Czuperkovych) z Bukowiny przekazali pieniądze na budowę Domu Ludowego. Ukraińscy artyści akademiccy Justyn Pihulyak i Mykola Ivasiuk zgodzili się namalować obraz na aukcję na rzecz Ukraińskiego Domu. Jurij Fedkowycz podarował swoje najlepsze prace dramatyczne.

Po Juriju Pihulyaku towarzystwem przez krótki czas kierował ojciec Jurij Fedorowycz. W 1886 r. na czele towarzystwa stanął Sidor Worobkewycz, a jego zastępcami zostali Sidor Wynnyckij i Ilarij Okuniewskij. Dzięki wysiłkom grupy, Towarzystwo "Narodnyj Dim" zdołało w krótkim czasie nabyć i zbudować własny dom. Kupili dwa domy przy ulicy Petrovycha i dwie działki. Jeden dom miał 19 pokoi, drugi 5. Budynki zostały nieznacznie przebudowane i w 1888 r. Towarzystwo i Gazeta Bukowińska przeniosły się do własnej siedziby.

Na początku roku szkolnego 1896-1897, wraz z otwarciem w Czerniowcach rumuńskiego gimnazjum z równoległymi klasami ukraińskimi, Dom Ludowy otworzył w swoich pomieszczeniach bursę dla chłopców. 12 stycznia 1897 r. cesarz austriacki Franciszek Józef wydał dekret o przeznaczeniu 6000 rubli w złocie z dochodów z loterii państwowej na Dom Ludowy w Czerniowcach. W 1899 r. pomieszczenia Domu Ludowego zostały przebudowane. W tym czasie Towarzystwo Domu Ludowego miało 159 założycieli, w tym 73 nauczycieli, 26 urzędników państwowych, 21 księży, 12 kobiet, 9 profesorów, 6 właścicieli, 4 lekarzy, trzech mieszczan, jedną gminę i cztery stowarzyszenia. Towarzystwo "Dom Ludowy" posiadało już dwupiętrowy budynek.

Przed I wojną światową prawie wszystkie ukraińskie towarzystwa mieściły się w pomieszczeniach Narodnego Dimu. 2 czerwca 1907 r. honorowym członkiem stowarzyszenia został Mykoła Wasylko, ambasador w parlamencie austriackim i wybitny Ukrainiec. Mychajło Hruszewski, Iwan Franko, Łesia Ukrainka, Hnat Chotkewycz, Wasyl Stefanyk, Wołodymyr Wynnyczenko i inni odwiedzili Narodnyj Dom. Tutaj ukazała się pierwsza książka wybitnego ukraińskiego powieściopisarza Marka Czeremszyny, a w 1913 r. wielki ukraiński pisarz Iwan Franko wygłosił tu odczyt swoich utworów. Malowidła w auli na drugim piętrze należą do wybitnej ukraińskiej malarki Augusty Kochanowskiej.

Wydarzenia 1918 roku wpłynęły również na Ukraiński Dom Ludowy, który w tym czasie stał się centrum ukraińskiego ruchu narodowego. 23 września w Domu Ludowym wznowiło działalność Ukraińskie Towarzystwo Cassino (na czele z O. Popowyczem), którego zarząd składał się z przyszłych członków Ukraińskiej Rady Narodowej i członków ukraińskiego rządu Bukowiny. Jako siedziba bukowińskiej delegacji Ukraińskiej Rady Narodowej, a później Bukowińskiego Komitetu Obwodowego, Dom Ludowy stał się prawdziwym centrum ukraińskiego ruchu narodowego na Bukowinie.

Wieczorem 12 października w Domu Ludowym odbyło się spotkanie ukraińskich intelektualistów ze wszystkich partii ukraińskiego Cassino, które wybrało O. Bezpalko na głównego referenta burżuazyjnej wechy następnego dnia i zatwierdziło przygotowane przez niego projekty uchwał. W dniu 13 października o godz. 15.00 w wielkiej sali Domu Ludowego pod przewodnictwem O. Popowycza w Domu Ludowym rozpoczęło się burżuazyjne veche, na którym przyjęto uchwałę popierającą prawo bukowińskich Ukraińców do samostanowienia i ustalono kontyngent delegatów na Konstytucję Ukrainy we Lwowie. 24 października w Domu Ludowym odbyło się pierwsze posiedzenie bukowińskiej delegacji Ukraińskiej Rady Narodowej, którą nazwano "Bukowińskim Komitetem Obwodowym".

28 października w wielkiej sali Domu Ludowego odbyło się spotkanie ukraińskich studentów Uniwersytetu Czerniowieckiego, którzy wyrazili poparcie dla utworzenia państwa ukraińskiego i zaprotestowali przeciwko rumuńskiemu wkraczaniu na całą Bukowinę.

03 listopada w Domu Ludowym odbyło się Główne Zgromadzenie Bukowińskiej Weczy, na którym po raz pierwszy odczytano i zatwierdzono jej uchwały; ponieważ kilka tysięcy uczestników nie mogło zmieścić się w sali, wypełnili oni cały dziedziniec Domu Ludowego i przyległą część ulicy Pietrowicza. Ze stopni na dziedzińcu przemawiali ukraińscy posłowie do parlamentu austriackiego, informując o wydarzeniach we Lwowie i przedstawiając propozycje przyłączenia zamieszkanych przez Ukraińców części Bukowiny do Galicji Wschodniej, wspólnego utworzenia zachodnioukraińskiego niepodległego państwa oraz uznania Sekretariatu Stanu we Lwowie za nasz rząd. W tym samym czasie Ukraińcy zebrali się w sali Towarzystwa Muzycznego (zorganizowanego przez Ukraińską Partię Narodowo-Demokratyczną) oraz w Domu Robotniczym (starym teatrze) (zorganizowanym przez Ukraińską Partię Socjaldemokratyczną). Następnie tysiące Ukraińców przemaszerowało pod flagami narodowymi, dołączając do uczestników dwóch pozostałych zgromadzeń, z Domu Ludowego ulicami Petrowycza i Ruską, przez plac Rynok i ulicę Gimnazjalną na plac Elżbiety, który został całkowicie zablokowany przez demonstrantów. Tutaj, po krótkich przemówieniach O. Bezpalko i M. Spynula, uczestnicy Bukowińskiej Wehikułu zatwierdzili jego uchwały, wznieśli okrzyki "hurra" na cześć niepodległego państwa ukraińskiego i zakończyli Wehikuł odśpiewaniem hymnu "Ukraina już powstała".

"Dom Ludowy roi się od ludzi, wszystkie prace, które są tu skoncentrowane, idą pełną parą" - wspominał O. Popowycz. Od 2 listopada 1918 r. mieścił się tu sztab ukraińskich ochotników wojskowych, którzy patrolowali ulice miasta i próbowali opanować anarchię w Czerniowcach. Przywozili oni do Domu Ludowego mienie skonfiskowane szabrownikom z magazynów wojskowych, tworząc zapasy żywności, tak potrzebne nowemu ukraińskiemu rządowi. Począwszy od 3 listopada, mieszkańcy Czerniowiec i wojskowi zaczęli masowo przychodzić do Domu Ludowego, domagając się przywrócenia swoich spraw. 04 listopada ostatni austriacki burmistrz Czerniowiec A. Minkusch przybył do Domu Ludowego na wieczorne posiedzenie BCC z propozycją utworzenia międzyetnicznej straży miejskiej. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę spraw administracyjnych, którymi musiał zajmować się BKK, 5 listopada w Narodnym Domu zaczęło działać stałe biuro rządowe kierowane przez M. Łytwynowycza.

Na przedłużonym wieczornym posiedzeniu BKK w Domu Ludowym 5 listopada postanowiono rozpocząć przekazanie władzy następnego dnia, wskazać kandydatów na najwyższe stanowiska rządowe i zatwierdzić tekst "Uniwersału do wolnych obywateli wszystkich narodowości i klas w regionie". O godz. 11.30 6 listopada wyznaczeni przez Komitet Obwodowy przedstawiciele, na czele niewielkich (10-15 żołnierzy pod dowództwem ukraińskiego oficera) oddziałów wojskowych, wyruszyli z Domu Ludowego do najważniejszych instytucji obwodowych, wypełniając powierzone im zadanie przejęcia władzy w tych instytucjach i wyznaczenia ukraińskich komisarzy dla każdej z nich. Na posiedzeniu BCC w dniu 7 listopada 1918 r. postanowiono przywrócić nazwę Ukraińska Rada Narodowa organowi kierowniczemu bukowińskich Ukraińców.

11 listopada 1918 r. władza w Bukowinie przeszła w ręce rumuńskie, wojska rumuńskie wkroczyły do Czerniowiec, przeszukano pomieszczenia Domu Ludowego i zakazano korzystania z niego bez zgody wojska.
Trwało to do 1920 roku.

Kiedy w 1940 r. w Bukowinie nastała władza radziecka, Ukraiński Dom Ludowy został zamknięty. W 1944 r., po powrocie władzy radzieckiej do Czerniowiec, budynek Domu Ludowego został przekazany klubowi NKWD, a następnie, zgodnie z uchwałą nr 61 Czerniowieckiej Rady Miejskiej z dnia 5 lutego 1945 r., "jako zbudowany z funduszy zebranych wśród chłopów i inteligencji Bukowiny" został przeznaczony na Dom Nauczyciela. Później mieścił się tu także Dom Sztuki Amatorskiej, Zarząd Obwodowego Związku Literatów oraz Czerniowieckie Obwodowe Centrum Sztuki Ludowej.

Inicjatorem wznowienia działalności stowarzyszenia Ukraiński Dom Ludowy w 1990 r. był Wołodymyr Staryk, znany w Bukowinie działacz kulturalny, społeczny i polityczny. W marcu 1992 r. przewodniczący Rady Miasta Czerniowce Wiktor Pawliuk przekazał klucze do zwolnionych pomieszczeń Domu Ludowego pierwszemu przewodniczącemu odrestaurowanego Ukraińskiego Domu Ludowego w Czerniowcach Romanowi Iwanowi Zawadzie.

Od 1993 roku do dnia dzisiejszego prezesem stowarzyszenia Ukraiński Dom Ludowy jest Wołodymyr Staryk. Pierwszymi organizacjami społecznymi, które rozpoczęły swoją działalność w pomieszczeniach Ukraińskiego Domu Ludowego na początku lat 90-tych, były Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki "Prosvita", Zielony Ruch Bukowiny, Związek Ukraińskich Studentów, korporacja studencka "Zaporoże", Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów i młodzieżowa organizacja harcerska "Plast". Wydawano tu również odrestaurowaną gazetę "Chas".

Po przeniesieniu obwodowego Domu Nauczyciela do innego budynku, drugie piętro budynku zostało zwrócone Towarzystwu Domu Ludowego, co umożliwiło umieszczenie biur Czerniowieckiej Obwodowej Organizacji Ruchu Ludowego Ukrainy i Czerniowieckiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa "Prosvita" im. Dom Ludowy po raz kolejny stał się miejscem wydarzeń społeczno-politycznych, kulturalnych i edukacyjnych organizowanych przez różne ukraińskie organizacje na Bukowinie.

Ukraiński Dom Ludowy jest zabytkiem architektury o znaczeniu lokalnym. Dwupiętrowy budynek Ukraińskiego Domu Ludowego jest zbudowany w stylu klasycystycznym. Jego główną ozdobą są różnorodne listwy nad otworami okiennymi i pod dachem. Fasada jest pomalowana na dwa kolory: pomarańczowy i jasnobeżowy, a dach jest szary. Budynek jest zabytkiem architektury o znaczeniu lokalnym. Od ponad 125 lat budynek Ukraińskiego Domu Ludowego jest własnością Towarzystwa Ukraińskiego.

Ukraiński Dom Narodowy znajduje się przy ulicy Ukraińskiej, niedaleko katedry Świętego Ducha. Jest to centralna część miasta. Można tu dojechać trolejbusami 3, 5 i 3A, które odjeżdżają z miejskiego dworca kolejowego, oraz autobusami 1, 1A, 10A i innymi, przystanek to Poshtova.

Czerniowce są stolicą Bukowiny. Jest to jedno z najpiękniejszych i najprzyjemniejszych ukraińskich miast. Znajduje się tu jeden z najpiękniejszychdworców kolejowych w kraju,cerkiew św. Paraskewy Serbskiej, cerkiew Podwyższenia Krzyża, stocznia, ratusz (codziennie o 12:00 trębacz gra z wieży melodię "Mariczki"), Muzeum Sztuki, następnie ulica Kobylianska, Niemiecki Dom Ludowy, cerkwie Ormiańska i Wniebowzięcia NMP (najstarsza kamienna ukraińska cerkiew greckokatolicka w Czerniowcach), plac Teatralny i Teatr Kobylianska. Plac Teatru Kobylańskiego, Żydowski Dom Ludowy, Uniwersytet Czerniowiecki (wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO), Plac Turecki (Czerniowce były częścią Turcji, Modowy, Rumunii, Austro-Węgier, ZSRR, Rusi, Ukrainy), duży łazik,przytulne uliczki i brukowane uliczki, tak zwany pijany kościół, dom Nazarija Jaremczuka, potem kolejny dom-statek, dwa domy o tym samym numerze (mieszkała tu Olha Kobylianska), dom, w którym mieszkał Wołodymyr Iwasiuk, różowy kościół - Katedra Świętego Ducha.

Zabytki Czerniowiec

• Drewniany kościół św. Mikołaja (z 1607 r., odrestaurowany w 1954 r.);
• kamienny kościół św. Jerzego na Bitterroot (1767 w stylu barokowym);
• drewniany kościół św. Trójcy w Muglach (tysiąc siedemset siedemdziesiąty czwarty), przeniesiony w 1874 r. do Kłokuczki;
• drewniany kościół Wniebowzięcia NMP na Kaleczance (1783);
• Ratusz z dwupiętrową 45-metrową wieżą w stylu empire (1843-1847, architekt A. Mikulicz), obecnie Rada Miejska;
• Ukraińska cerkiew greckokatolicka (1825-1830 w stylu barokowym);
• Katedra w stylu bizantyjskim (1844-1864, architekt Roll);
• Paraskewy w stylu pseudoromańskim, ukończony w 1862 r. (architekt A. Pawłowski);
• rezydencja metropolitów bukowińskich - od 1956 r. jeden z budynków Uniwersytetu Czerniowieckiego);
• Ormiański kościół gregoriański (1869-1875, architekt J. Hlavka);
• Budynek Uniwersytetu Czerniowieckiego (1874-1875);
• Kościół Jezuitów w stylu neogotyckim (1893-1894);
• dworzec kolejowy (1898-1903) w stylu secesyjnym;
• teatr miejski (1904-1905, architekci F. Fellner i G. Helmer) w stylu wiedeńskiego baroku z elementami secesji (obecnie Teatr Muzyczno-Dramatyczny im. O. Kobylińskiej) itd.