Dzielnica Ormiańska (ulica Ormiańska), Lwów

Jedną z najstarszych dzielnic starożytnego Lwowa jest dzielnica ormiańska. Przez wieki społeczność ta tworzyła w mieście centrum kultury narodowej i dziedzictwa architektonicznego o duchowej treści chrześcijańskiej. Ulica Ormiańska to ulica w dzielnicy Halickiej Lwowa, w historycznym centrum miasta, obok Rynku. Zaczyna się od alei Swobody i kończy przy murach dawnego klasztoru Dominikanów. W średniowieczu była to centralna ulica dzielnicy ormiańskiej.

Ormianie pojawili się na terenie Lwowa prawdopodobnie w połowie XIII wieku. Lwowska kolonia ormiańska była jedną z wielu, które powstały w tym czasie na terenach dzisiejszej Ukrainy w wyniku podboju Armenii przez Turków. Pierwszymi przedstawicielami tej narodowości byli prawdopodobnie Ormianie z Kafy (obecnie Feodozja), gdzie kolonia ormiańska istniała już w 1047 roku.

Pierwotnym miejscem ich osiedlenia był początek obecnej ulicy Chmielnickiego, dawny Szlak Wołyński. W pobliżu znajduje się stary lwowski rynek, plac Staryj Rynok. Pierwsi ormiańscy osadnicy byli prawdopodobnie kupcami i rzemieślnikami na równi z miejscową ludnością ruską.

Kiedy w 1356 r. Lwów otrzymał prawa magdeburskie, wokół dzisiejszego Rynku powstało nowe centrum miasta. Rozwój tak zwanego "centrum miasta" został otoczony murem i trzema rzędami wałów obronnych. Nowa dzielnica ormiańska znajdowała się w północno-wschodniej części otoczonego murami centrum miasta. Jej centrum stanowiła ulica będąca obecnie jednym z odcinków dzisiejszej ulicy Wirmeńskiej. Centrum kulturalnym dzielnicy była katedra ormiańska, która w 1364 r. stała się centrum diecezjalnym dla wszystkich Ormian Rusi i Wołoszczyzny i podlegała bezpośrednio Najwyższemu Katolikosowi w Eczmiadzynie. Swego czasu na odcinku od pierwszego muru miejskiego (mniej więcej od Alei Swobody) do skrzyżowania z ulicą Krakowską znajdowała się fosa łucznicza należąca do Bractwa Łuczników.

W opinii zagranicznych podróżników zabudowa ulicy Wirmeńskiej była jedną z najlepszych w mieście, obok Rynku i ulicy Ruskiej. Już w XV wieku istniał tu kamienny bruk, wodociąg i kanalizacja. W tworzenie zespołu architektonicznego zaangażowani byli najlepsi lwowscy budowniczowie. Drewniana gotycka zabudowa ulicy Wirmeńskiej (jak i całego miasta) została całkowicie zniszczona przez wielki pożar Lwowa w 1527 roku. Dało to początek nowej, głównie kamiennej architekturze renesansowej. Parcele były wydłużone i zwrócone mniejszą stroną do ulicy. Budynki były przeważnie dwu- i trzykondygnacyjne, szerokie na trzy okna, często z dachem spadzistym do środka z rynną. W XVII i XVIII wieku były one aktywnie odbudowywane, przebudowywane i łączone, a także budowano dodatkowe piętra. Często powodem tego było przekształcenie ich w budynki mieszkalne. Renesansowy charakter wielu budynków został zatracony. Fasady nabrały cech barokowych i empirowych, a pod koniec XIX wieku pojawiły się domy w stylu historyzmu. Jednym z przełomowych momentów dla rozwoju ulicy było zdobycie Lwowa przez wojska szwedzkie w 1704 roku. Rejestry podatkowe pokazują, że wiele domów pozostało zniszczonych jeszcze w 1712 roku, a nawet w 1723 roku.

Ormiańska jest oficjalną nazwą ulicy od 1871 roku. Ulica składa się z kilku małych uliczek, które nie powstały w tym samym czasie i miały różne nazwy. W lipcu 1944 r. z 3 odrębnych ulic utworzono nową, 450-metrową ulicę, której nadano przedwojenną nazwę Ormiańska, a w 1946 r. obecną nazwę Ormiańska. Nazwy poprzednich ulic były wielokrotnie zmieniane, głównie z powodu zmian ustrojowych.

Odcinek ulicy pomiędzy współczesną aleją Swobody a ulicą Teatralną:

• od 1895 roku - Diduszycka, na cześć ukraińskiej rodziny Diduszyckich, której przedstawiciel Wołodymyr Diduszyc założył Muzeum Historii Naturalnej przy sąsiedniej ulicy Teatralnej;
• od listopada 1941 r. Welfenstrasse, na cześć jednej z najstarszych europejskich dynastii, Welfów, której przedstawiciele rządzili wieloma krajami europejskimi.

Odcinek ulicy pomiędzy współczesnymi ulicami Teatralną i Krakowską:

• 1444 - ulica Piekarska, ponieważ w XV wieku osiedlili się tu piekarze;
• koniec XVIII wieku - 1871 r. - ulica Uniwersytecka lub Universitetgasse w stylu austriackim;
• 1871 - Niżnia Ormiańska.

Odcinek ulicy pomiędzy współczesną ulicą Krakowską a klasztorem Dominikanów:

• Pod koniec XVI i na początku XVIII wieku podzielony był na kilka części, z których każda miała swoją nazwę - Ormiańska, Stara Ormiańska, Wyższa Ormiańska, Górna Ormiańska lub w stylu austriackim Ober Armeniegasse.

W zabudowie ulicy Virmenskiej dominuje renesans, barok i klasycyzm. Większość budynków to zabytki architektury o znaczeniu krajowym i lokalnym.

№3. Kamienica Iłowiczowska znajduje się na rogu ulicy Krakowskiej. Najwcześniejsza wzmianka o tym budynku pochodzi z początku XIV wieku i pochodzi z rejestrów podatkowych. Prawdopodobnie z tamtych czasów zachowały się gotyckie piwiarnie. Pod koniec XVI wieku zmieniono jej nazwę na Szymonowszczyzna. Dane z 1593 r. wskazują, że budynek miał trzy piętra (trzecie było poddaszem). Później przemianowano ją na Iłowyczowską od nazwiska nowego właściciela, złotnika Matija Iłowycza, prawdopodobnie syna rymarza Ilji, który mieszkał tu do 1632 roku. Nazwa ta przetrwała do końca XVIII wieku. Na przełomie XVII i XVIII w. stał się własnością lwowskiej katedry łacińskiej, a w 1776 r. przeszedł na własność miasta. Zachował się projekt przebudowy z 1856 r., po którym uzyskał współczesny wygląd. W 1866 r. budynek został przejęty przez Instytut Domu Ludowego.

№ 7, 9. Zespół kościoła ormiańskiego jest jednym z najstarszych kościołów we Lwowie, przykładem mieszanej architektury ormiańsko-bizantyjskiej. Pierwotna (wschodnia) część kościoła została zbudowana w 1363 r. kosztem kupców Jakuba z Kafy i Panosa z Gajsaratów (budowniczym był Doring, spotykane są też inne warianty tej nazwy). Budowa została w pełni ukończona w 1437 roku. We wschodniej części dziedzińca znajdował się cmentarz. Obecnie dziedziniec jest wyłożony nagrobkami. W głębi wschodniego dziedzińca zachował się budynek dawnego ormiańskiego banku "Pii Montis". W 1570 r. pod kierunkiem budowniczego Petra Krasowskiego zbudowano dzwonnicę, która znajduje się oddzielnie od kościoła i ma przejście do ulicy Łesi Ukrainki. Pierwsza renowacja cerkwi została przeprowadzona w 1862 roku. 23 września 2008 r. ołtarz Golgoty został wpisany na listę zabytków dziedzictwa kulturowego, które nie mogą zostać sprywatyzowane. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków architektury o znaczeniu krajowym pod numerem 318.

№ 10. "Dom śmierci" to budynek, który został rozebrany w wyniku serii wypadków, które doprowadziły do śmierci kilku osób w różnym czasie. Ze względu na smutne skojarzenia związane z tym budynkiem, został on całkowicie rozebrany, a na jego miejscu przez długi czas nic nie budowano. W latach 2015-2020 budynek został zrekonstruowany i wykorzystany jako hotel.

№13. Dom Muratowicza. Pierwotnie w tym miejscu znajdowały się dwa domy z XIV-XVII wieku: Dom Muratowicza i Dom Ubalewicza lub Dom Cefutiwa. W domu Muratowiczów mieszkał Govganes Karmatanyants (Iwan Muratowicz), pierwszy ormiański drukarz we Lwowie. Od początku XVIII wieku oba budynki popadały w ruinę. W 1773 r. ruiny zostały sprzedane lwowskiemu architektowi Petrowi Polewojowi, który na ich miejscu zbudował nowy trzypoziomowy barokowy dom. Budowa została przeprowadzona przez majstra sklepowego Josypa Dubliowskiego według projektu samego P. Poleskiego. Rzeźby na fasadzie prawdopodobnie wykonał brat architekta Maciej Poleiowski około 1775 roku. W 1778 r. dom, uszkodzony przez pożar, stał się własnością radcy stanu hrabiego Josefa Mira i został odbudowany przez architekta Pierre'a-Denisa Gibaulta w latach 1781-1783. Dziś budynek ma cztery piętra. Od 1857 r. mieściła się w nim prokuratura finansowa, od 1929 r. - Towarzystwo Biblioteki Religijnej, a od 1933 r. - Archidiecezjalny Związek Ormian. Obecnie budynek jest budynkiem mieszkalnym, należącym do miasta. Kilka pomieszczeń na parterze zajmuje kawiarnia-bar Cilicia; w latach 2000-2001 przebudowano na ten cel dwa mieszkania. Na drugim piętrze budynku znajduje się hostel "Bazikalo". Budynek jest wpisany do rejestru zabytków architektury o znaczeniu krajowym pod numerem 319.

№15. Dom Domazhyrivska został zbudowany w XVII wieku. Na listach podatników z 1767 r. dom jest wymieniony jako "Domażyriwska Kamieniytsia". W 1776 r. został przebudowany przez rodzinę Stefanowiczów i dzięki nowym właścicielom został przemianowany na dom Stefanowiczów. Zyskał też charakterystyczne cechy klasycyzmu i rokoka. W XIX wieku dobudowano czwarte piętro i budynek nabrał cech stylu biedermeierowskiego, a fasada domu zyskała nowoczesny wygląd. Dziś jest to zwykły budynek mieszkalny i znajduje się w bilansie rady miejskiej. Lokale na parterze są wynajmowane przez kawiarnię-bar Khlib i Vyno. W latach osiemdziesiątych XIX wieku w budynku mieściło się Towarzystwo Farmaceutyczne. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków architektury o znaczeniu krajowym pod numerem 320.

Na dzień dzisiejszy dom zachował swój pierwotny układ - łączy dwie dwupiętrowe kamienice w jeden budynek z dwiema bramami wejściowymi na krawędziach. Budynek jest murowany, na planie litery U (główny prostokątny budynek i dwie oficyny po obu stronach dziedzińca), trzykondygnacyjny, z 4-okienną fasadą na poziomie 2-3 pięter z pionowymi masywnymi blendami (w środkowej części) wspartymi na 4 kamiennych konsolach, powierzchnia elewacji jest boniowana, a w piwiarniach i stodołach zachowały się sklepienia z XVIII wieku. Dom jest wpisany do rejestru zabytków architektury o znaczeniu krajowym pod numerem 1254.

№20. Kamienicę Mikołajewską. Okna domu znajdują się na różnych poziomach, co jest prawdopodobnie wynikiem połączenia dwóch sąsiednich domów: jeden ma dwa okna, drugi trzy okna. Dobrze zachowany renesansowy budynek mieszkalny zaprojektowany przez włoskiego architekta Piotra Włocha z Lugano w XVI wieku. Oryginalny portal wejściowy jest ozdobiony po obu stronach kolumnami, które w niezwykły sposób łączą cechy porządku doryckiego i jońskiego. W dolnej części kolumn znajdują się kanelury z wyrytymi rolkami, motyw zdobniczy typowy dla architektury Królestwa Cylicyjskiego. Podobny ornament zachował się również na portalu Banku Ormiańskiego. W 1898 r. budynek został zrekonstruowany według projektu Iwana Lewińskiego. Od 2008 r. w lewym skrzydle budynku mieści się Restauracja i Muzeum Lamp Gazowych z własną kolekcją lamp naftowych, w pobliżu której stoi pomnik wynalazców lampy naftowej Ignacego Łukaszewicza i Jana Żega (wyrzeźbiony przez Wołodymyra Tsisaryka). Dom jest wpisany do rejestru zabytków architektury o znaczeniu krajowym pod numerem 322.

№22. Dom Kasjana. Budynek mieszkalny zbudowany w XVII wieku. Przez pewien czas właścicielem tego domu był zawodowy okulista dr Alfred Bużynski (zm. 1914 r.), który działał w klinice znajdującej się w domu przy ulicy Teatralnej 7. W testamencie dr Bużyński zapisał milion koron na zakup pięciohektarowych działek na potrzeby kolonii skautowych. Wykonawcami testamentu był zarząd Polskiego Towarzystwa "Sokół" i biskup Władysław Bandurski. Dom jest wpisany do rejestru zabytków architektury o znaczeniu krajowym pod numerem 1256.

№ 30. Dom znany jest również jako Dom Faruchowiczów, a także Dom Hrachaniowski i Dom Bernatowiczów. Dwie ostatnie nazwy pochodzą od nazwiska właściciela, Hranjana Bernatowicza, który mieszkał tu w drugiej połowie XVII wieku. Wiadomo, że w 1712 r. dom był jednopiętrowy. Obecny budynek został zbudowany w 1792 r. dla arcybiskupa ormiańskiego Jakowa Tumanowicza według projektu lwowskiego architekta Klemensa Fesingera.

№32. Trzypiętrowy dom był tylną częścią kamienicy Hołubowyczowskiej przy ulicy Stawropijskiej 9. Mieszkali tu wikariusze katedry ormiańskiej. Dom jest wpisany do rejestru zabytków architektury o znaczeniu krajowym pod numerem 1257. W dniu 3 grudnia 2018 r. komitet wykonawczy Lwowskiej Rady Miejskiej zatwierdził warunki urbanistyczne i ograniczenia dla spółki Krypa LLC, która zbuduje obiekt gastronomiczny i apartamenty z poddaszem przy ulicy Virmenskiej 32.

№ 34. Ulica Gregorovychiivska. Budynek znajduje się na rogu ulicy Fedorova z wejściem od tej ulicy (inny adres to ulica Fedorova 2). Wielkość i obrys działki nie zmieniły się od czasu założenia ulicy Virmenskiej w XIV wieku. Elementy gotyckiego muru ceglanego odkryte podczas rekonstrukcji parteru sugerują, że pierwotna konstrukcja murowana pojawiła się nie później niż w XVI wieku. Pierwotna nazwa budynku brzmiała Bohdanivska. Na przełomie XVI i XVII w. nabył ją ormiański kupiec Petro Gregorovych, co dało początek obecnej nazwie. Został gruntownie przebudowany pod koniec XVIII wieku. W 1875 r. dobudowano trzecie piętro według projektu budowniczego Michaela Gerla, a gontowy dach zastąpiono dachówką. Niewielkie przebudowy miały miejsce w czasach sowieckich. W 2005 r. parter został przekształcony w klasztor.

№ 36. Dom znajduje sięna rogu ulicy Fedorova (inny adres to ulica Ivana Fedorova, 1). Pierwotna nazwa budynku brzmiała dom Tarafatskiej. Po śmierci Tarafatskiego w 1631 r. kamienica przeszła na własność jego zięcia Bernatowicza i została przemianowana na Bernatowiczowską. Na początku lat trzydziestych XVI wieku został przebudowany przez architekta Jakuba Boniego. Dom wielokrotnie przechodził z rąk do rąk, ale zawsze był w jakiś sposób związany z rodziną Bernatowiczów. Na początku XIX wieku przeszedł na własność innych rodzin. W 1808 r. został przebudowany według projektu Friederika Pachmanna.

W 1875 roku przy ulicy Virmenskiej działała kawiarnia Müller.

Bank Ormiański był instytucją bankową, która istniała we Lwowie przy obecnej ulicy Łesi Ukrainki 14 od początku XVI wieku do 1940 roku i jest wymieniana pod nazwą "Mons Pius". Praktyka zakładania banków pobożnych przy kościołach, która rozpoczęła się w średniowiecznych Włoszech, znalazła odzwierciedlenie również we Lwowie.

Główną działalnością banku ormiańskiego było udzielanie pożyczek, pośrednictwo w transakcjach handlowych i lombard. Ormianie mieszkali w średniowiecznym Lwowie głównie w swojej dzielnicy etnicznej i okolicach. W XVI wieku odnotowano około 200 rodzin ormiańskich. Aby rozwiązać swoje problemy finansowe, Ormianie stworzyli własny bank na podstawie członkostwa w bractwie kościelnym. Praktyka ta była szeroko rozpowszechniona w późnym średniowieczu i renesansie. Podobne banki zakładali we Lwowie Polacy, Żydzi i Niemcy.

Raz w roku bractwo wybierało zarząd i urzędników banku. Bractwem zarządzało dwóch aptekarzy (podskarbich) i skryba, do którego obowiązków należało prowadzenie ksiąg i zapisywanie decyzji podejmowanych na kwartalnych zebraniach. Bractwo posiadało dwie kasy. Pierwsza, znajdująca się w prezbiterium, zawierała dokumenty założycielskie, pieniądze, zobowiązania i rejestry. Była ona zamykana na kłódkę i dwie wkładki, do których klucze przechowywało dwóch aptekarzy i urzędnik, aby nie mogli jej otworzyć pod nieobecność jednego z nich. Do drugiej skrzynki, umieszczonej w pobliżu ołtarza, zbierano datki na bieżące potrzeby bractwa. W podobny sposób zorganizowane były inne bractwa.

Jako część zespołu katedry ormiańskiej, budynek dawnego banku ma status zabytku architektury o znaczeniu lokalnym (numer ochrony 1289). Znajduje się na północny wschód od budynku katedry. Jest to jeden z trzech budynków (nr 10, 12, 14) zwróconych w stronę ulicy Łesi Ukrainki i alei Wermenskiego. Wszystkie te budynki należały do ormiańskiej wspólnoty katolickiej w XVII i XVIII wieku. Budynek jest murowany z białego kamienia, czterokondygnacyjny, podpiwniczony, wydłużony z północy na południe. W środku znajduje się miniaturowy dziedziniec-studnia. Dom jest zwykłym budynkiem mieszkalnym. Zachował swoją renesansową strukturę i składa się z dwóch budynków: głównego i tylnego. Główna fasada wychodzi na ulicę Łesi Ukrainki, prawie w pobliżu której znajdowała się północna nitka Wysokiego Muru. Tylna fasada wychodzi na dziedziniec graniczący z ulicą Wirmenskyi. Nazwa "tylna" jest warunkowa, ponieważ do południowej fasady prowadzą uliczki od ulicy Wirmeńskiej, głównej arterii Dzielnicy Ormiańskiej. Obecnie sale restauracji Mons Pius znajdują się na parterze "tylnego domu".

Szeroki łukowy portal wejściowy z białego kamienia prowadzi do budynku od ulicy Łesi Ukrainki. Zachowały się półokrągłe sklepienia przejścia z łukami. W pobliżu znajduje się dwukomorowe pomieszczenie nakryte sklepieniem kolebkowym. Wejście do klatki schodowej na wyższe piętra prowadzi z podwórza od strony ulicy Wermenskiego, za domem nr 12. Klatka schodowa została zbudowana pod koniec XIX wieku. Fasada od ulicy Łesi Ukrainki jest otynkowana, bez żadnych dekoracji architektonicznych. Okna 1. i 2. piętra mają kamienne obramienia, a okna 3. i 4. piętra - ceglane, co wskazuje, że górne kondygnacje zostały dobudowane później. Pośrodku 2. piętra znajduje się ślepa nisza z łukowatym zakończeniem. Fasada jest zwieńczona profilowanym gzymsem.

Wąskie brukowane przejście prowadziod alei między domami 7 i 9 przy ulicy Virmenskiej do łuku z napisem "Mons Pius". Łuk odsłania wejście na dziedziniec przed domem, który został zbudowany na miejscu dawnego cmentarza. Dziedziniec otoczony jest murem przeciętym półokrągłymi łukami z pylonami. Obecnie służy jako letni taras kawiarni. Drugie wejście na dziedziniec prowadzi przez łuk od ulicy Virmenskyi. Południowa fasada domu jest skromna - czteroosiowa, z poziomym podziałem za pomocą prętów i szerokich ram okiennych. Po prawej stronie znajduje się wejście do piwnic ozdobione białymi kamiennymi płytami. Po lewej stronie, na elewacji, znajduje się wejście do sal lokalu, połączonych renesansowymi portalami i przykrytych półkolistymi sklepieniami z rozszerzającymi się łukami. W zachodniej części kawiarni znajduje się największa sala, do której prowadzi portal z białego kamienia. Sala ta, dawniej główna sala banku, zajmuje parter trzeciej, zachodniej części kompleksu.

Katedra Ormiańska stała się jedną z wizytówek Dzielnicy Ormiańskiej we Lwowie. Społeczność ormiańska rozpoczęła swoją działalność w XIV wieku. Kompleks kościelny był budowany w kilku etapach. Katedra została zbudowana w 1363 roku, ale jej dzwonnica powstała znacznie później - w 1572 roku. Katedra znajduje się w głębi dzielnicy, za bramą z rzeźbą.

Dzielnica ormiańska we Lwowie znajduje się obok Rynku i alei Swobody. Do centrum można dojechać większością lokalnych środków transportu i wysiąść przy alei w pobliżu Lwowskiego Teatru Opery i Baletu. Stamtąd należy przejść dwie ulice, na trzeciej skręcić w lewo i przejść przez ulicę.