Katedra Ormiańska, Lwów

Katedra ormiańska Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny to zabytek architektury o znaczeniu narodowym we Lwowie, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO; jedyna świątynia Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego na zachodniej Ukrainie; do 1945 r. była katedrą lwowskiej archidiecezji ormiańskokatolickiej, a od 2000 r. ukraińskiej diecezji Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego.

Sama katedra była kilkakrotnie przebudowywana: w 1437 r. zbudowano wokół niej otwartą łukową galerię, która została przekształcona w zakrystię na północnej fasadzie (1671), a później w zakrystię (1731). Prostokątna nawa zachodnia została dodana w 1630 roku. Po pożarze w 1712 r. wnętrze nabrało barokowego charakteru: otynkowano ściany i zainstalowano nowe ołtarze. Podczas restauracji w latach 1908-1927, prowadzonej przez architekta Franciszka Monczyńskiego, w miejsce rozebranych budynków mieszkalnych od strony ulicy Krakowskiej rozpoczęto budowę zachodniej części wejściowej, a ściany absydy ozdobiono stylizowanymi elementami zapożyczonymi ze starożytnej architektury ormiańskiej, takimi jak łuki nadwieszone i ornamenty. Wnętrze zdobi rzeźbiony drewniany strop nad nawą z XVII w., freski, ornamentalne malowidła ścienne i witraże (Jana Henryka Rosena) oraz mozaika w łaźni (J. Megoffera). W 1930 r. nowy ołtarz główny, tron i ambonę zaprojektował Witold Minkiewicz.

Pod rządami bolszewicko-sowieckimi Katedra Ormiańska została zamknięta. Władze sowieckie zamknęły strukturę Ormiańskiego Kościoła Katolickiego. 26 listopada 1945 r. aresztowano administratora archidiecezji księdza Dionizego Kajetanowicza i trzech innych księży. Prawie wszyscy Ormianie wyjechali do Polski.

Początkowo budynek służył jako magazyn Lwowskiej Galerii Sztuki, a od 1953 r. - Muzeum Lenina. W styczniu 2000 r. kościół został zwrócony społeczności ormiańskiej. 6 stycznia 2001 r. odbyło się pierwsze nabożeństwo, a 28 maja 2003 r. katedra została konsekrowana przez Katolikosa Wszystkich Ormian Karekina II.

Pomimo rekonstrukcji, rozwiązanie przestrzenne starej wschodniej części kościoła jest dobrze zachowane, odzwierciedlając tradycje starożytnego rosyjskiego i ormiańskiego budownictwa monumentalnego sięgającego Bizancjum. Wpływ architektury ormiańskiej znajduje odzwierciedlenie w kształcie dwunastobocznego bębna z czterospadowym dachem, który wieńczy środkowy krzyż. Jest to widoczne w starannej dekoracji ścian ciosanymi kamiennymi płytami z osadzonymi chaczkarami, we wzorze fryzu stalaktytowego nad łukiem centralnej apsydy, który zachował się we wnętrzu. Ta ostatnia była ozdobiona typowym dla zabytków staroruskich malowidłem freskowym (XV w.), którego fragmenty odkryto w 1925 r. na zboczach południowej niszy okiennej. Niektóre detale architektoniczne, epitafia i rzeźby wykazują wpływy stylu gotyckiego, renesansowego i barokowego.

Trójkondygnacyjna, kwadratowa dzwon nica została zbudowana w 1571 r. przez włoskiego renesansowego budowniczego Petra Krasowskiego, lwowskiego architekta. Po serii pożarów w latach 1743, 1748 i 1778 została gruntownie przebudowana. Zwieńczony jest czterema okrągłymi wieżami wbudowanymi w kamienie węgielne i wykonanymi z ocynkowanej cyny na początku XIX wieku. Takie okrągłe wieże są typowe dla starożytnej architektury ormiańskiej i można je zobaczyć w górnym przedsionku kościoła St Ripsime w Echmiadzin. W dzwonnicy znajduje się dzwon nazwany na cześć ormiańskiego chrzciciela świętego Jerzego.

Z ulicy Ormiańskiej, przez bramę pod dzwonnicą, prowadzi przejście na dziedziniec kompleksu katedralnego, gdzie stoi kolumna św. Krzysztofa, wzniesiona w 1726 roku. Znajdują się tu również budynki dawnego ormiańskiego banku i lombardu "Święta Góra" (Mons pius) oraz pałac arcybiskupów ormiańskich, zbudowany w XVII wieku. W przejściu pod wieżą zachował się kamienny portal z 1570 r., prowadzący do dworu ormiańskiego. Nad portalem można przeczytać: "W roku 1020 ery ormiańskiej, w miesiącu styczniu, Andrzej z Caffy nakazał budowę dzwonnicy dla rodziców zmarłego Chaczaresa i Sary oraz jego brata Awedyka i ich rodziny".

Pomiędzy katedrą a pałacem znajduje się wąska ulica Ormiańska Węższa (obecnie ulica Serhija Paradżanowa), o której wspomniano w 1598 r. W dawnych czasach opierała się o mury miejskie, a kiedy mury zostały rozebrane w XVIII wieku, otworzyła się na ulicę Ormiańską Niższą (obecnie ulica Łesi Ukrainki).

W kompleksie katedralnym znajduje się kilka epitafiów w języku łacińskim:

• "To jest grób czcigodnego Ojca Stefana, Patriarchy Wielkiej Armenii, który był w Rzymie i oddał duszę Bogu w drodze do Lwowa w roku Pańskim 1551".
• "Czcigodny Stefan Stcekiewicz, Kustosz. Wysłuchano "Requiem". 1730";
• "Ignatii [Nu]rovych oddał swoją ziemię, swoją duszę Bogu w roku 1769";
• "Najlepszemu, największemu Bogu. Szlachetny i godny Jakow Teodor Bernatowicz [...], zrzuciwszy szaty doczesności, ma nadzieję na życie bez śmierci. Módl się o to samo. [...] w roku 1772, w wieku 79 lat, 5 maja, Jakow Teodor Bernatowicz Inal spoczął w Panu".

Zespół katedry ormiańskiej we Lwowie to kompleks budynków z XIV i początku XX wieku, znajdujący się w tej części historycznego Lwowa, w której osiedlili się Ormianie (ul. Wirmeńska 7, 7/9). Jest to unikalny zabytek ormiańskiej architektury średniowiecznej w Ukrainie.

Zespół katedry ormiańskiej obejmuje: Katedra Ormiańska, dzwonnica, Pałac Arcybiskupów Ormiańskich, Bank Ormiański, Ormiański Klasztor Benedyktynów, pamiątkowa kolumna św. Krzysztofa oraz Ołtarz Golgoty. Katedra służy jako architektoniczne centrum kompleksu, a wszystkie inne budynki są zgrupowane wokół niej, tworząc trzy małe zamknięte dziedzińce.

Dziedziniecklasztorny (północny) w pobliżu północnej ściany katedry po przeciwnej stronie jest ograniczony budynkiem ormiańskiego klasztoru benedyktynów, zbudowanego w 1682 roku. Galeria, wzorowana na włoskich loggiach, służy jako przejście z klasztoru do katedry; jej dolna kondygnacja jest otwarta i łukowata, podczas gdy górna jest zamknięta. W ścianie osadzone są dwie płaskorzeźby (XVI - początek XVII wieku) wykonane z lokalnego wapienia.

Dziedziniec wschodni związany jest z barokową bramą klasztorną (1671). Nazywany jest Krzysztofowym, a w jego centrum stoi pamiątkowa kolumna (1726). Ze wszystkich stron dziedziniec otaczają budynki dawnego banku ormiańskiego (XVII w.), pałacu arcybiskupiego (koniec XVIII w.), dzwonnicy (XVI-XVIII w.) i absydy katedry. Przejście łączy wschodni dziedziniec z ulicą Łesi Ukrainki. Na łuku bramy widnieje data "1779" - czas, kiedy budynki zostały odrestaurowane po pożarze w 1773 roku.

Południowy dziedzinie c jest połączony ze wschodnią bramą barokowym frontonem (1877) i jest oddzielony od ulicy Wirmeńskiej ogrodzeniem z metalowych prętów. We wnęce ogrodzenia od ulicy znajduje się rzeźba z datą "1664" - typowy przykład rzeźby lwowskiej drugiej połowy XVII w., według niektórych badaczy, należąca do rzeźbiarza lwowskiego mistrza M. Erlemberga. Wzdłuż południowej ściany katedry rozciąga się otwarta galeria arkadowa, zbudowana w 1437 r. Przy pustej ścianie budynku znajduje się drewniany płaskorzeźbiony Ołtarz Kalwaryjski z XVIII wieku.

Pałac Arcybiskupów Ormiańskich (obszar chroniony nr 116) to budynek administracyjno-mieszkalny, dawna rezydencja arcybiskupa ormiańskiego. Znajduje się w historycznym centrum Lwowa, przy ulicy Virmenskiej, na prawo od dzwonnicy katedry ormiańskiej. Jako część zespołu katedry ormiańskiej ma status zabytku architektury o znaczeniu narodowym (numer ochrony 318/3).

Budynek Pałacu Arcybiskupów Ormiańskich został wzniesiony pod koniec XVII wieku na polecenie arcybiskupa Vartana Gunanyana. Jego następca, arcybiskup Jakub Augustynowicz, odbudował i rozbudował pałac po pożarze w 1778 roku, a w 1802 roku kolejną przebudowę przeprowadził arcybiskup Jan Szymonowicz, który ponownie rozbudował budynek i urządził w nim kaplicę. W pałacu mieściła się również biblioteka, kancelaria kanclerza diecezji oraz archiwum.

Do 1939 r. budynek pałacu oficjalnie należał do Ormiańskiego Kościoła Katolickiego.

Budynek jest murowany, otynkowany, na planie litery L i zamyka od wschodu wschodni (chrystusowy) dziedziniec katedry ormiańskiej. Fasada frontowa od strony ulicy Virmenskiej jest dwukondygnacyjna z czterema oknami, a fasada tylna jest trzykondygnacyjna z drewnianymi werandami i zadaszonymi schodami. Fasada frontowa jest podzielona poziomo prętami, a pionowo płaskimi lamelami między oknami na poziomie drugiego piętra. Zwieńczeniem fasady jest falisty fronton z płaskorzeźbą herbu arcybiskupów ormiańskich w tympanonie.

Okna są prostokątne, a oryginalna kamienna dekoracja okienna, składająca się z prostych piaskowców z ornamentami czteropłatkowych późnogotyckich rozet, tryglifów i metop oraz rzeźbionych ram okiennych, została częściowo zachowana na parterze. Od strony dziedzińca zachował się również oryginalny portal ozdobiony ornamentem kanelurowym.

Katedra Ormiańska znajduje się przy ulicy Wirmeńskiej 7/13. Wejście do kościoła znajduje się od ulicy Krakowskiej. Katedra jest otwarta codziennie, a w każdą niedzielę o godzinie 11:00 odbywa się tu nabożeństwo.