Kościół Świętych Piotra i Pawła (Kościół Jezuitów), Lwów

Wśród miejsc kultu religijnego we Lwowie kościół Jezuitów ma szczególną aurę. Kościół ten jest obecnie znany jako Kościół Świętych Piotra i Pawła, a przede wszystkim jako Kościół Garnizonowy. Podobne świątynie istnieją w wielu krajach na całym świecie. Pomagają one promować wartości duchowe wśród wojska, a także siłę i męstwo. Kościół Jezuitów należy do wspólnoty greckokatolickiej i odbywają się tu nabożeństwa. Zwykli turyści odwiedzają również kościół garnizonowy Świętych Piotra i Pawła przy ulicy Teatralnej, który jest pierwszym barokowym zabytkiem architektury we Lwowie.

Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła to zabytek dziedzictwa kulturowego o znaczeniu narodowym, jeden z najważniejszych budynków sakralnych i pierwszy zabytek architektury barokowej we Lwowie przy ulicy Teatralnej, zbudowany w latach 1610-1630 przez włoskiego architekta jezuickiego Giacomo Briano, który również należał do zakonu jezuitów i zbudował kościół na wzór rzymskiego kościoła katedralnego Towarzystwa Jezusowego, gdzie pochowany jest Ignacy Loyola.

Jezuiccy misjonarze zaczęli przybywać do Lwowa po 1584 roku, a w 1590 roku pierwszy drewniany kościół Towarzystwa Jezusowego został zbudowany na działce obok zachodniej części murów obronnych miasta, gdzie urządzono Bramę Jezuicką. Była to nazwa jednego z przejść powstałych po tym, jak jezuici otrzymali działkę pod Wysokim Murem pod budowę swojego klasztoru. Później magistrat oddał im w użytkowanie park miejski (znany też jako Park Iwana Franki, Park Kostiuszki i Park Jezuicki), w którym urządzili dwór. Aby skrócić drogę do niego, jezuici wycięli przejście w Wysokim Murze bez zgody magistratu, co wywołało spór.

Pierwszy kościół we Lwowie był więc drewniany. Ten, który widzimy dzisiaj, został zbudowany przed przybyciem Briano do miasta. W tym czasie mury przyszłego kościoła były już częściowo wzniesione. Włoch szczegółowo opracował gotowy projekt i zmienił wnętrze. To właśnie Briano nadał kościołowi barokowe formy, które były powszechne w ówczesnej architekturze europejskiej.

Sto lat później po południowej stronie absydy wzniesiono czworoboczną wieżę, która była wówczas najwyższą w mieście. Wkrótce została ona rozebrana w obawie przed zniszczeniem (wieża lwowskiego ratusza runęła niedługo wcześniej).

Mieczysław Orłowicz twierdził, że fundatorką pierwszego kościoła jezuickiego była Zofia Hanel. W 1607 r. fundatorka współczesnego kościoła, Elżbieta Łucja Sieniawska, przekazała na budowę kościoła jezuickiego 40 000 zł zabezpieczonych w Dobrianach, Brodach, Krasowie, wpłacając pierwszą ratę w wysokości 17 000 zł, co umożliwiło rozpoczęcie budowy kościoła; kolejne raty w wysokości 14 300 zł wpłacono 22 stycznia 1613 r., a 8700 zł w 1616 roku. Podpisała też w Ratnem w 1611 r. testament, zgodnie z którym przekazała przyszłemu kościołowi bogate stroje i naczynia.

Kamień węgielny poświęcił 31 lipca 1610 r. lwowski arcybiskup łaciński Jan Zamoyski, ale E. L. Seniawska nie zgodziła się na umieszczenie na nim jej imienia.

Autor pierwotnego projektu nie jest znany. W latach 1613-1614 budowę nadzorował Sebastian Lamchius. Kiedy w 1618 r. do Lwowa przybył Giacomo Briano, mury kościoła miały już trzy łokcie wysokości. Nie opracował on nowego projektu, a jedynie rozwinął istniejący i zmodyfikował wnętrze. Briano, wychowany na wzorach architektury włoskiej, wprowadził do budynku kościoła formy, które po raz pierwszy pojawiły się w schemacie fasady kościoła Il Gesù w Rzymie, zbudowanego przez Giacomo Vignolę i Giacomo della Portę. Schemat ten rozprzestrzenił się w europejskiej architekturze XVII wieku i stał się charakterystyczny dla stylu barokowego.

W 1702 r. po południowej stronie opactwa zbudowano czworoboczną wieżę (autorstwa Walentyna Godnego), która stała się najwyższą w mieście. Została rozebrana w 1830 r. ze względu na możliwość zniszczenia po upadku wieży ratusza lwowskiego 14 lipca 1826 roku.

W latach 1736-1737 rzeźbiarz Thomas Gutter wraz z Konradem Kutscherreiterem wykonali ołtarze dla kościoła.

W 1740 r. przeprowadzono gruntowną przebudowę z funduszy stajennego koronnego Jurija Stanisława i jego żony Marianny Teresy z Zamoyskich Diduszyckiej. W szczególności "usunięto" pamiątkowy nagrobek pochowanego tu fundatora. W tym czasie w miejscu bocznych kaplic pojawiły się nawy, a ściany i sklepienia zostały ozdobione freskami przez artystów Franciszka i Sebastiana Ecksteinów, pochodzących z Brna na Morawach. F. Eckstein (który rozpoczął prace w kościele późno z powodu konfliktu z miejscowym sklepem, w obronie którego stanął biskup lwowski Samuel Głowiński) stworzył cztery kompozycje na sklepieniu nawy głównej; po jego śmierci w 1741 r. prace kontynuował syn Sebastian, tworząc freski nad chórami i nawami bocznymi. Cennym dziełem sztuki jest rzeźbiarskie ukrzyżowanie autorstwa Jana Pfistera w nawie bocznej.

W dniu 23 lipca 1741 r. w nowo wybudowanej kaplicy (ufundowanej przez Mariannę Diduszycką) przy zachodniej ścianie kościoła uroczyście umieszczono relikwie św. Benedykta, przywiezione z majątku J.-S. i Marianny Diduszyckich (obecnie Vilkhivtsi). Projektantem ołtarza głównego mógł być Faustyn Grodzicki, profesor architektury w kolegium jezuickim we Lwowie w latach 1741-1749. W 1773 r. kościół był kościołem garnizonowym. W latach 1775-1848 w kościele jezuickim odbywały się posiedzenia galicyjskiego Sejmu Krajowego. Po rozbiorach Rzeczypospolitej w kościele odprawiał nabożeństwa greckokatolicki biskup lwowski Petro Bilyansky. W 1836 r. kościół został zwrócony jezuitom.

Zabytek był odnawiany w latach 1842, 1879 i 1896. W latach 1946-2011 kościół był wykorzystywany jako magazyn książek i należał do Biblioteki Stefanyka. W dniu 6 grudnia 2011 r. dawny kościół Piotra i Pawła zakonu jezuitów został otwarty dla kultu. Obecnie nosi on nazwę Kościoła Piotra i Pawła i należy do Kurii Archieparchii Lwowskiej UGK. Wszystkie książki Biblioteki Stefanyka, które były przechowywane w kościele, zostały przeniesione do budynku znajdującego się na terenie jednostki wojskowej przy ulicy Aviatsionna 1.

W latach 2016-2017 rozpoczęła się gruntowna renowacja fasady i wnętrza, której zakończenie zaplanowano na 2022 rok.

Kościół Piotra i Pawła jest jednym z największych budynków sakralnych we Lwowie: ma 41 m długości, 22,5 m szerokości i 26 m wysokości. Jego najciekawszym elementem architektonicznym jest barokowy portal wychodzący na ulicę Teatralną.

Kościół jest trójnawowy, ze słabo wyrażoną absydą na zewnątrz. Nawy boczne są bardzo wąskie i niskie w stosunku do nawy głównej. Aby zwiększyć powierzchnię nad nimi wybudowano empory. W początkowej fazie zamiast naw bocznych istniały jedynie wydzielone kaplice, czyli nawy podzielone poprzecznymi ścianami, co jest typowe dla sanktuariów zakonu jezuitów.

Fasada główna od strony ulicy Teatralnej jestdominantą budynku. Została ona wykonana w stylu barokowym, ozdobiona pilastrami korynckimi, a także niszami z figurami świętych i rzeźbionymi ornamentami na obramieniach okien.

Rzeźby na górnych poziomach zostały zainstalowane w XVII wieku. W szczególności na szczycie znajdują się posągi Najświętszej Maryi Panny i Archanioła Gabriela. Wojciecha i Stanisława Szczepanowskiego. Figury na dwóch niższych kondygnacjach pojawiły się znacznie później, bo w 1894 roku. Przedstawiają one czterech świętych zakonu jezuitów: w dolnym rzędzie - bł. Andrzeja Bobolę (po lewej) i św. Stanisława Kostkę (po prawej), w drugim - św. Ignacego Loyolę (po lewej) i św. Franciszka Ksawerego (po prawej).

Ołtarz główny jest centralnym punktem budynku: jest potężny, z czterema kolumnami, wykonany z kamienia i ozdobiony marmurem. W pobliżu kolumn znajdują się posągi jezuickich świętych, większe od człowieka. W XVIII wieku wnętrze sanktuarium zmieniło swój wygląd. Podczas renowacji w 1896 roku posągi zostały zainstalowane w niszach pierwszego poziomu.

W krypcie kościoła Piotra i Pawła we Lwowie znajdują się pochówki wielu wybitnych postaci swoich czasów, które wniosły znaczący wkład finansowy w istnienie kościoła.

Od strony północnej do kościoła przylega trzypiętrowy budynek dawnego kolegium jezuickiego, przebudowany w 1723 roku. Projekt poprzedniego budynku kolegium został opracowany przez Giacomo Briano, ale później budynek został przebudowany. Studentami tego kolegium byli Bohdan Chmielnicki, Jarema Wyszniewicki oraz słynny podróżnik i architekt Wasyl Hryhorowycz-Barski. Podczas renowacji w 1906 r. w pomieszczeniach kolegium odkryto freski z XVIII wieku.

Eksperci datują organy kościoła jezuickiego na XVIII wiek. Nie były używane w czasach sowieckich, a niektóre z ich funkcjonalnych elementów zostały utracone. Instrument posiada 22 rejestry. Drewniane dekoracje ornamentalne i rzeźbiarskie w stylu rokoko są dobrze zachowane. Wśród rzeźb zdobiących organy znajdują się postacie biblijne z instrumentami muzycznymi: król Dawid z lirą, święta Cecylia z organami oraz dwie postacie z mandoliną i fletem (eksperci uważają, że są to muzy).

Zostały one pochowane w krypcie kościoła: Franciszek i jego syn Jurij Stanisław Diduszyccy, Elżbieta Łucja Sieniawska, Aleksander Stanisław Bielżecki, Jan Stanisław Jabłonowski i jego żona Marianna z Kazanowskich, Stanisław Jan Jabłonowski, Marcin Nykanor Anczewski, Tomasz Karczewski...

W lewej nawie kościoła znajdują się nagrobki i tablice pamiątkowe z epitafiami książąt Jabłonowskich: Jana (1659), Jana Stanisława i jego żony Marianny z Kazanowskich, Stanisława Jana i Stanisława Wincentego. Na jednym z filarów oddzielających nawę główną od prawej znajduje się tablica upamiętniająca Piotra Skarzę, a na pozostałych - przedstawicieli rodzin Wyżyckich i Diduszyckich.

Obecnie jest to kościół garnizonowy Świętych Piotra i Pawła, należący do Kurii Archieparchii Lwowskiej UGK, w którym odbywają się regularne nabożeństwa. Kościół wymaga wielu prac konserwatorskich i renowacyjnych. W podziemiach kościoła znajduje się Galeria Ślimaka, znajdująca się pod południową nawą kościoła. Pod koniec lat 90. przeprowadzono wykopaliska archeologiczne i odrestaurowano pomieszczenia, a Lwowska Rada Miejska przyznała galerii dzierżawę. W pobliżu kościoła znajduje się duży trzypiętrowy budynek dawnego klasztoru i kolegium jezuickiego, w którym niegdyś studiował hetman Bohdan Chmielnicki. Obecnie w budynku tym mieści się szkoła średnia. Obok kościoła znajduje się pomnik Tarasa Szewczenki, a po drugiej stronie głównej ulicy Lwowa, alei Swobody, znajduje się pięknie zdobiony budynek Muzeum Etnograficznego.

Do Cerkwi Świętych Piotra i Pawła można dojechać z Dworca Kolejowego tramwajem nr 1 do przystanku Rynek, nr 6 do przystanku Seweryna Naływajko lub nr 9 do przystanku Ruska.