Dzielnica żydowska, Lwów
Dzielnica Żydowska to średniowieczne getto żydowskie we Lwowie, które istniało w polskim okresie historii miasta. Żydzi byli znani we Lwowie od 1352 roku, kiedy to osiedlili się u podnóża góry Wysoki Zamok i utworzyli przedmieście (które później stało się znane jako Krakowskie Przedmieście). W drugiej połowie XIV wieku w samym mieście, w obrębie murów miejskich, powstała odrębna społeczność. Pierwsza wzmianka o lwowskiej gminie miejskiej pochodzi z 1387 roku.
Żydzi miejscy mieli prawo mieszkać tylko w obrębie własnej dzielnicy. Getto miało dwie główne ulice: część współczesnej ulicy Iwana Fedorowa i Starojewrejskiej. Po wschodniej stronie granicy getta znajdował się mur arsenału miejskiego, a po południowej - mur miejski. Zachodnią granicę tworzył mur chroniący dzielnicę od ulicy Szkotskiej (obecnie Serbskiej). Od północy domy żydowskie przylegały do tyłów domów przy ulicy Ruskiej. W nocy Brama Żydowska była zamykana od strony miasta i od wewnątrz.
Ulica Starojewreiska to jedna z najdłuższychulic w historycznej części miasta, licząca 400 metrów długości. Ulica została wytyczona w XIII wieku równolegle do południowej strony Rynku i murów miejskich.
Nieparzystą stronę dawnej ulicy Vekslyarskiej (od ulicy Halickiej do ulicy Serbskiej) do końca XVIII wieku tworzyły głównie tyły kamienic po południowej stronie Rynku. W tym samym czasie tylne strony parzystej strony ulicy zwrócone były w stronę Wysokiego Muru (fortyfikacji miejskich). Po rozebraniu Wysokiego Muru powstała ulica Nowa (obecnie Rohatyńska). Do połowy XIX w. tę część ulicy zamieszkiwali głównie chrześcijanie, w latach 1870-1940 wśród mieszkańców przeważali Żydzi, na początku XX w. znajdowało się tu wiele sklepów meblowych i kaletniczych. Na początku XX wieku wśród mieszkańców dawnej ulicy Kapitulnej przeważali rzymscy katolicy, a Żydzi dominowali na ulicach Vekslyarskiej i Jewrejskiej.
Średniowieczna dzielnica żydowska zaczynała się od obecnej ulicy Serbskiej. Żydzi mogli osiedlać się w południowo-wschodnim narożniku centrum miasta i w sensie prawnym podlegali magistratowi, w przeciwieństwie do społeczności żydowskiej przedmieść Krakowa, która podlegała starostom królewskim. Dzielnica była otoczona murami, a mur blokował także dzisiejszą ulicę Starowrejską na rogu z ulicą Serbską.
Po drugim podboju Lwowa przez polskiego króla Kazimierza III Wielkiego w 1350 r., kiedy miasto zostało przeniesione z książęcego gradu (dzisiejszy Stary Rynek) do obecnej lokalizacji, tereny w "nowym" Lwowie zostały przydzielone trzem głównym grupom etnicznym Lwowa (Rusinom, Ormianom i Żydom) do osiedlenia się. Z czasem na tych terenach powstały odpowiednie centra religijne i etniczne z głównymi ulicami: ormiańska w rejonie ulicy Wirmiańskiej, prawosławna przy ulicy Ruskiej oraz żydowska dzielnica miejska o specjalnym statusie i porządku w rejonie współczesnej ulicy Starojewrejskiej, części ulic Fedorowej, Arsenalnej i Rohatyńskiej.
W 1550 r. w dzielnicy żydowskiej mieszkały 352 osoby, które miały oddzielną synagogę i inne instytucje religijne i publiczne. Cmentarz, po raz pierwszy wspomniany w 1441 r., był wspólny dla społeczności miejskiej i podmiejskiej.
W dzielnicy żydowskiej znajdowała się Synagoga Złotej Róży, Wielka Synagoga Miejska oraz Szkoła Talmudyczna Beit Hamidrasz. Niestety, wszystkie te budynki zostały zniszczone podczas II wojny światowej, a z Synagogi Złotej Róży pozostała jedynie ściana.
Synagoga Złotej Róży została zbudowana w latach 1592-1596 przez włoskiego architekta Pavlo Schastlivyi z udziałem Ambrose Prykhylnyi i Adama Pokory. Budowa została opłacona przez Icchaka Nachmanowicza, bogatego lwowskiego kupca, bankiera i finansistę, a jednocześnie przewodniczącego społeczności żydowskiej w mieście. Według legendy nazwa "Złota Róża" związana jest z córką Icchaka Nachmanowicza, która zgodziła się zostać żoną króla, aby uzyskać pozwolenie na budowę świątyni. Po uzyskaniu pozwolenia wyskoczyła z okna. Według innej wersji, Złota Róża (lub Turei Zahav) była dedykacją dla jednego z dzieł Dawida ben Szmuela HaLewiego, jednego z najbardziej znanych rabinów we Lwowie. Często modlił się on w tej synagodze. "Złota Róża" była uważana za jedną z najpiękniejszych synagog w Europie.
Pierwsza kamienna konstrukcja Wielkiej Synagogi Miejskiej została zbudowana w 1555 roku na miejscu drewnianego budynku znanego od 1320 roku, który został zniszczony przez pożar we Lwowie w 1527 roku. W 1797 r. budynek został rozebrany, a w 1801 r. zastąpiono go bardziej przestronnym i luksusowo urządzonym budynkiem.
Beit Hamidrasz (hebr. dom mądrości) był budynkiem żydowskiej szkoły religijnej, który składał się z biblioteki literatury talmudycznej, sali do nauki i sali modlitewnej. Pierwszy Bejt Hamidrasz w średniowiecznym Lwowie został zbudowany w XVII wieku z drewna. Stał między synagogą miejską a Złotą Różą. Jednak z rozkazu rządu austriackiego szkoła została rozebrana, a w pobliżu wybudowano nową. W 1870 r. Beit Hamidrasz został przebudowany: Dodano dużą salę lekcyjną, a nad salą modlitewną zbudowano kolejną kondygnację.
Teraz ten historyczny plac stał się Przestrzenią Synagog. W ciągu prawie dwóch lat udało nam się zachować ocalałe pozostałości synagogi Złota Róża i założyć na jej terenie system odwadniający. Autentyczny fundament bejt hamidraszu został oczyszczony z betonu i pokryty białym kamieniem. Zainstalowano również pamiątkową instalację o nazwie "Utrwalenie", zawierającą cytaty mieszkańców Lwowa i Żydów związanych z miastem.
Od średniowiecza liczne społeczności żydowskie znalazły swoją ojczyznę w Galicji, która była częścią niesamowitego "Galicyjskiego Babilonu". W przededniu II wojny światowej Żydzi stanowili we Lwowie 40 procent ludności miasta. Nazistowska polityka "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej", która oznaczała ludobójstwo Żydów, doprowadziła do całkowitej utraty przedwojennej społeczności żydowskiej we Lwowie. Ludzie i zabytki architektury zostały zniszczone. W czasach sowieckich żydowskie dziedzictwo kulturowe zostało wyciszone. Wszystko to doprowadziło do tego, że w mieście pozostało tylko kilka zabytków żydowskiej przeszłości. Jednak nawet ta sytuacja jest zbyt ambitna, aby próbować zaprezentować wszystkie żydowskie miejsca Lwowa w tym przewodniku. Proponowana podróż jest raczej kontynuacją słów lwowskiego historyka Jakóba Schalla: "Podczas gdy inne miasta mają głównie jedno centrum żydowskie, Lwów ma dwa: jedno w starym, staroruskim Lwowie, a drugie w nowym, tak zwanym "Kazimierzowskim Lwowie".
Wbudynku przy ulicy Starojewreiskiej 36 znajduje się obecnie część Muzeum Historii Religii poświęcona tragedii Żydów podczas II wojny światowej. Pierwsza część wystawy podzielona jest na 4 bloki o umownych tytułach: "Historia", "Religia", "Rodzina" i "Prekursorzy". Pierwsze trzy ukazują historię społeczności żydowskiej miasta i różne aspekty życia żydowskiego w przedwojennym Lwowie, podczas gdy ostatni poświęcony jest działalności tych europejskich polityków i intelektualistów, którzy przyczynili się do pojawienia się antysemickiego komponentu w ideologii nazistowskiej i wzrostu nastrojów antysemickich w społeczeństwach europejskich.
Pośrodku placu Koliyivshchyna znajdują się pozostałości starej studni. Woda była strategicznym produktem dla mieszkańców miasta, a władze nie przegapiły okazji, by szantażować społeczność, zamykając studnię i żądając dodatkowych podatków od mieszkańców okolicy. Na początku XIX wieku plac nosił nazwę "Żydowski" (pl. Żydowski), a później "Wekslarski" (pl. Wekslarski).
Skręcając w lewo w ulicę Starowrejską, dojdziemy do placu przy arsenale. Na jego miejscu stała niegdyś Wielka Synagoga Miejska. Kamienna synagoga funkcjonowała od 1555 r. przy ulicy Starojewrejskiej 54 w pobliżu południowo-wschodniej części fortyfikacji miejskich. Na prośbę władz austriackich synagoga została rozebrana w 1797 r., a w latach 1799-1800 w tym samym miejscu zbudowano Wielką Synagogę Miejską.
W pobliżu, na rogu ulic Starojewreiskiej i Serbskiej, znajdował się Bejt Hamidrasz ("dom mądrości" ), miejsce niezależnego studiowania literatury religijnej i modlitwy. Budynek został zbudowany z drewna w XVII wieku i przebudowany z kamienia w 1798 roku. W ten sposób na początku XIX wieku w żydowskiej dzielnicy centralnej części Lwowa powstał żydowski kompleks duchowy. Obie synagogi zostały zniszczone podczas okupacji hitlerowskiej, a obecnie tylko dokumenty archiwalne, fotografie i próby rekonstrukcji fundamentów mogą pomóc nam zorientować się, jak wyglądały te budynki.
Idąc dalej ulicą Arsenalską, pod murem miejskiego arsenału, znajdziemy się przed domem nr 3, w którym przed wojną działało towarzystwo kulturalno-oświatowe Tarbut, a w domu nr 7 w różnych okresach mieściła się rytualna łaźnia-mikwa, żydowskie więzienie i szkoła dla dziewcząt im.
Stąd należy wrócić na ulicę Starojewreiską, aby zobaczyć dom nr 34. Można tu zobaczyć pozostałości specjalnego znaku - emfiteuzy, który oznaczał prawo do dożywotniego posiadania działki. Właścicielem tego budynku w XVII wieku był Szlomo Frydman. Po prawej stronie odrzwi kamienic 11-15 i 17 znajdują się wnęki, w których niegdyś znajdował się nieodłączny element żydowskiego domu - mezuza, etui zawierające pergamin z fragmentem modlitwy.
Opuszczając centrum Lwowa i kierując się na północ w stronę ulicy Teatralnej do skrzyżowania z ulicą Horodocką, mijamy Katedrę Łacińską (XIV-XV w.), główną świątynię kościoła rzymskokatolickiego we Lwowie.
Warto przejść kilka kroków do niewielkiej ulicy Szewskiej, która prowadzi do Rynku. W domu nr 12 mieściła się słynna restauracja Naftuly Tepfera, miejsce popularne wśród artystów i zwykłych mieszkańców Lwowa. Iwan Franko i artysta Iwan Trusz wspominali dobre trunki i atmosferę u Naftulego. Wśród utalentowanej, ale w większości nieuznawanej twórczej młodzieży, gospoda Naftuli była znana jako "Pekelko".
Wracając do ulicy Teatralnej, przechodzimy przez ulicę Horodocką i trafiamy do jednej z najstarszych dzielnic Lwowa, założonej w czasach króla Danyła. Centrum przedmieścia stanowił plac Staryj Rynok, który w tamtych czasach był głównym placem handlowym. Po przeniesieniu centrum w nowe miejsce w XIV wieku, ludność żydowska stała się główną społecznością w tej przestrzeni. W XIX i pierwszej połowie XX wieku Żydzi byli właścicielami większości sklepów i warsztatów w budynkach wokół dzisiejszych placów Staryj Rynok i św. W pierwszej połowie XX wieku znaczna część mieszkańców tej dzielnicy nosiła przydomek "Krakidały" od pobliskiego krakowskiego rynku.
To właśnie tutaj, na terenie starej dzielnicy podmiejskiej, znalazły swoje miejsce główne świątynie dwóch nowych ruchów religijnych: chasydyzmu i judaizmu postępowego (haskali). Wpływ Haskali, żydowskiego oświecenia, wzrósł we Lwowie po tym, jak Galicja stała się częścią monarchii habsburskiej w 1772 roku. Ruch ten wpłynął również na żydowskie życie religijne, prowadząc do rozprzestrzeniania się postępowego judaizmu. W synagogach tego ruchu używano muzyki organowej i śpiewu chóralnego, a kobiety czasami modliły się razem z mężczyznami. Zwolenników Haskali nazywano maskilami. W latach 1843-1846 na Starym Rynku została zbudowana synagoga Tempel postępowców (architekci Iwan Lewicki i Johan Saltzman). Było to miejsce spotkań maskilów, gdzie wybitni intelektualiści i oświeceniowcy, tacy jak Jakub Bodek i Abraham Kohn, dyskutowali o przyszłości Żydów w Galicji. Synagoga została doszczętnie spalona w sierpniu 1941 r., na początku niemieckiej okupacji Lwowa. Na placu znajduje się tablica pamiątkowa.
Obok placu zaczyna się ulica Sianska, prowadząca do Synagogi Podmiejskiej. Jej pierwszy budynek na rogu ulic Syjańskiej i Starej był drewniany (obecnie część marketu Dobrobut). Spłonął w 1623 r., ale w 1632 r. został odbudowany jako murowana synagoga. Synagoga na Krakowskim Przedmieściu, jedyny kamienny budynek w dzielnicy, wielokrotnie musiała stawać się twierdzą obronną. Jesienią 1941 r. synagoga została wysadzona w powietrze. Po drugiej stronie ulicy, na ścianie domu nr 4 przy ulicy Sykańskiej, znajduje się tablica pamiątkowa informująca, że w latach 1791-1941 mieściła się tu kolejna synagoga, Chasydzki Szul, pierwszy chasydzki szul niezależny od miejscowej gminy żydowskiej, kahału.
Chasydyzm jako nowy nurt w judaizmie pojawił się w połowie XVIII wieku i nie od razu stał się popularny, napotykając silny opór ze strony ówczesnych rabinów. W latach 1772-1784 rabini wielokrotnie nakładali cherem (zakaz, ekskomunikę) na wyznawców chasydyzmu, więc chasydzi zaczęli budować własne synagogi, które w zależności od kierunku ruchu chasydzkiego i ich wielkości nazywano "kloitz" lub "shul". Pierwszym takim kloichem we Lwowie była synagoga Chasydzki Szul. Budynek synagogi został poważnie uszkodzony po pogromie w 1918 r. i ostatecznie zniszczony przez nazistów podczas II wojny światowej.
Począwszy od połowy XIX wieku we Lwowie nastąpiły pozytywne zmiany w stosunku do chasydów. Wśród chasydów galicyjskich zorganizował się nowy ruch zwany chiduszim (innowatorzy). Już w 1840 r. chasydzcy innowatorzy otworzyli Talmud Torę (szkołę religijną dla chłopców) na skrzyżowaniu ulicy Uhilnej i placu św. W latach 1842-1844 na koszt lwowskiego kupca i filantropa Jakuba Glänzera wybudowano w pobliżu synagogę zwaną Szulem Jakuba Glänzera. W czasie wojny naziści zamknęli synagogę i wykorzystywali ją jako magazyn. W okresie powojennym działalność społeczności żydowskiej była regulowana przez władze radzieckie, a w mieście istniała jedna oficjalna synagoga, w pomieszczeniach przedwojennej synagogi Jakuba Glänzera. W 1962 r., po śmierci ostatniego rabina, synagoga została zamknięta pod fałszywym pretekstem. Po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości w 1991 r. rozpoczęło tu działalność Żydowskie Towarzystwo Szolema Alejchema.
